నల్లధనంపై పోరాటం ఎక్కడ? అవినీతి తగ్గిందా? లక్ష్యాలు నెరవేరాయా? 2016 నవంబర్ 8న భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ దేశ ప్రజలను ఉద్దేశించి చేసిన ప్రకటన దేశ ఆర్థిక చరిత్రలో ఒక సంచలనాత్మక నిర్ణయంగా నిలిచిపోయింది. అప్పటివరకు చలామణిలో ఉన్న రూ.500, రూ.1,000 నోట్లను అర్ధరాత్రి నుంచి రద్దు చేస్తున్నట్లు ఆయన ప్రకటించారు. దేశంలో చలామణిలో ఉన్న మొత్తం కరెన్సీ విలువలో సుమారు 86 శాతం ఈ రెండు నోట్ల రూపంలోనే ఉండటంతో ఈ నిర్ణయం దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర ప్రభావం చూపించింది.
అయితే పెద్ద నోట్ల రద్దు జరిగి పదేళ్లు గడిచిన నేపథ్యంలో నాటి హామీలు ఎంతవరకు నెరవేరాయి? నల్లధనం తగ్గిందా? అవినీతికి అడ్డుకట్ట పడిందా? నకిలీ కరెన్సీ, ఉగ్రవాదానికి నిధుల సరఫరా, హవాలా లావాదేవీలు నియంత్రణలోకి వచ్చాయా? అనే ప్రశ్నలు మరోసారి చర్చకు వస్తున్నాయి.
పెద్ద నోట్ల రద్దును ప్రకటించిన సమయంలో ప్రధాని మోదీ ఒక కీలకమైన అంశాన్ని ప్రస్తావించారు. దేశంలో చలామణిలో ఉన్న నగదు విలువలో రూ.500, రూ.1,000 నోట్ల వాటా 80 నుంచి 90 శాతం వరకు ఉందని అధిక మొత్తంలో నగదు చలామణి అవినీతికి దోహదపడుతోందని పేర్కొన్నారు.
కానీ పదేళ్ల తర్వాత పరిస్థితిని పరిశీలిస్తే పెద్ద నోట్ల ఆధిపత్యం కొనసాగుతున్నట్లు కనిపిస్తున్నది. ప్రభుత్వం రూ.2,000 నోట్లను కూడా క్రమంగా చలామణి నుంచి ఉపసంహరించుకున్నప్పటికీ ప్రస్తుతం అత్యధిక విలువ కలిగిన నోటు రూ.500దే. భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (ఆర్‌బీఐ) 2025-26 వార్షిక నివేదిక ప్రకారం.. దేశంలో చలామణిలో ఉన్న మొత్తం నగదు విలువలో రూ.500 నోట్ల వాటా ఏకంగా 85.5 శాతంగా ఉంది. అంటే పెద్ద నోట్ల రద్దు ద్వారా నగదు ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థను గణనీయంగా తగ్గించాలన్న లక్ష్యం ఆశించిన ఫలితాన్ని ఇవ్వలేదని ఈ గణాంకాలు సూచిస్తున్నాయి.
నకిలీ కరెన్సీ తగ్గిందా? ఉగ్రవాదం నిలిచిపోయిందా?
ముఖ్యంగా సరిహద్దుల అవతల నుంచి నకిలీ నోట్లను ముద్రించి భారతదేశంలోకి పంపుతున్నారని వాటిని ఉగ్రవాద కార్యకలాపాలకు వినియోగిస్తున్నారని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఈ నేపథ్యంలో నకిలీ నోట్లను అరికట్టేందుకు పెద్ద నోట్ల రద్దు అవసరమని ప్రభుత్వం సమర్థించింది. ఆర్‌బీఐ గణాంకాల ప్రకారం, 2014-15లో బ్యాంకుల్లో గుర్తించిన నకిలీ నోట్ల శాతం మొత్తం నోట్లలో 0.00071 శాతంగా ఉండగా, 2025-26 నాటికి అది 0.00013 శాతానికి మాత్రమే తగ్గింది.
అవినీతి తగ్గిందా? అంతర్జాతీయ ర్యాంకింగ్స్ ఏం చెబుతున్నాయి?
2016లో తన ప్రసంగంలో మోదీ అవినీతి సూచీలో భారత్ పరిస్థితిని ప్రస్తావించారు. రెండేళ్ల క్రితం భారత్ అంతర్జాతీయ అవినీతి ర్యాంకింగ్స్‌లో దాదాపు వందో స్థానంలో ఉండేదని తమ ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యల వల్ల 76వ స్థానానికి మెరుగుపడిందని చెప్పారు. ప్రధాని ప్రస్తావించింది ట్రాన్స్‌పరెన్సీ ఇంటర్నేషనల్ రూపొందించే అవినీతి అవగాహన సూచీ (Corruption Perceptions Index – CPI)లో ఒక దేశానికి తక్కువ ర్యాంకు వస్తే అవినీతి తక్కువగా ఉన్నట్లు, ఎక్కువ ర్యాంకు వస్తే అవినీతి ఎక్కువగా ఉన్నట్లు కాదు. దీనికి విరుద్ధంగా, స్కోరు ఎక్కువగా ఉంటే ప్రజా రంగంలో అవినీతి తక్కువగా ఉన్నట్లు సూచిస్తుంది.
నల్లధనం వినియోగం తగ్గిందా?
ఎన్నికల సమయంలో ఓటర్లకు డబ్బు పంపిణీ చేయడం, రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం అక్రమంగా నగదును తరలించడం వంటి చర్యలకు అడ్డుకట్ట వేస్తామని ప్రభుత్వం చెప్పింది. కానీ ఎన్నికల సంఘం గణాంకాలను పరిశీలిస్తే ఎన్నికల సమయంలో స్వాధీనం చేసుకుంటున్న నగదు విలువ గణనీయంగా పెరిగినట్లు తెలుస్తున్నది.
ప్రజల త్యాగాలకు తగిన ఫలితం దక్కిందా?
నల్లధన నిర్మూలన, అవినీతి నియంత్రణ, నకిలీ కరెన్సీ అరికట్టడం, ఉగ్రవాదానికి ఆర్థిక సహాయం నిలువరించడం, ఎన్నికల్లో అక్రమ నగదు వినియోగాన్ని తగ్గించడం వంటి అనేక లక్ష్యాలను ప్రభుత్వం ప్రజల ముందు ఉంచింది. ఈ నిర్ణయం అమలులోకి వచ్చిన సమయంలో సామాన్య ప్రజలు తీవ్ర ఇబ్బందులు ఎదుర్కొన్నారు. బ్యాంకుల ముందు గంటల తరబడి క్యూలలో నిలబడటం, రోజువారీ అవసరాలకు నగదు అందుబాటులో లేకపోవడం, చిన్న వ్యాపారాలు దెబ్బతినడం, ఉపాధి రంగంలో అనిశ్చితి వంటి సమస్యలు ఎదురయ్యాయి. దేశ ప్రయోజనాల కోసం తాత్కాలిక ఇబ్బందులను భరించాలని ప్రభుత్వం ప్రజలను కోరింది. ప్రజలు కూడా ఈ నిర్ణయానికి సహకరించారు.
కానీ పదేళ్ల తర్వాత అందుబాటులో ఉన్న గణాంకాలను పరిశీలిస్తే నల్లధనం, అవినీతి, హవాలా, అక్రమ ఆయుధాల వ్యాపారం, ఉగ్రవాదానికి ఆర్థిక సహాయం వంటి సమస్యలు పూర్తిగా పరిష్కారమయ్యాయని చెప్పడానికి బలమైన ఆధారాలు కనిపించడం లేదు. పెద్ద నోట్ల రద్దు నిర్ణయానికి పదేళ్లు పూర్తయ్యాయి. కానీ నల్లధనం, అవినీతి నిర్మూలనలో ఆశించిన మార్పు వచ్చిందా అనే ప్రశ్న మాత్రం ఇంకా మిగిలే ఉంది.