పూలతో పేర్చిన తెలంగాణ అస్తిత్వం.. బతుకమ్మ

తెలంగాణ అస్థిత్వ చిహ్నం బతుకమ్మ పండుగ. దైవత్వంతో పాటు ప్రకృతితో మానవాళికి ఉన్న అనుబంధాన్ని ఈ వేడుక స్పష్టంగా చాటిచెబుతుంది. ప్రపంచం మొత్తం  వికసించిన పూలతో దేవుడిని పూజిస్తే, ఏకంగా ఆ రంగురంగుల పూలనే అమ్మవారి రూపంగా భావించి కొలిచే అరుదైన సాంస్కృతిక వైభవం బతుకమ్మగా తెలంగాణలో ఆవిష్కృతమవుతుంది. ఆదిశక్తిని పూల స్వరూపంలో ఆరాధించే ఈ విశిష్ట పర్వదినం ప్రతి ఏటా భాద్రపద మాసపు అమావాస్య (పెద్దల అమావాస్య) నాడు ప్రారంభమై, ఆశ్వయుజ శుద్ధ అష్టమి (దుర్గాష్టమి) వరకు తొమ్మిది రోజుల పాటు అత్యంత వైభవంగా సాగుతుంది.

పూలను పేర్చి.. బతుకమ్మను తీర్చిదిద్ది

తెలంగాణ ఆడపడుచులు అందరూ అత్తవారింటి నుంచి కన్నవారింటికి చేరుకుని ఈ పూల పండుగ సంబరాలు జరుపుకుంటారు. ఈ తొమ్మిది రోజులలో వీరు రోజూ బతుకమ్మలు చేసి, ప్రతీ సాయంత్రం వాటి చుట్టూ తిరుగుతూ ఆడుతారు. ఆ తర్వాత దగ్గరలో ఉన్న జలాలలో నిమజ్జనం చేస్తారు. పండుగ రోజు స్థానికంగా లభించే తంగేడు, గునుగు మొదలగు పూలను సేకరించి ఆ తర్వాత ఇంటిల్లపాదీ కూర్చుని ఆ పూలతో బతుకమ్మను తయారు చేస్తారు. ఈ విధంగా పేర్చిన బతుకమ్మలను చీకటి పడే సమయంలో మహిళలు  తలపై పెట్టుకుని ఊరిలో ఉన్న పెద్ద చెరువు లేదా వేడుకలు నిర్వహించే వేదికకు వైభవంగా ఊరేగింపుగా బయలుదేరుతారు.

బతుకమ్మ అంటే కేవలం పూలను ఒకచోట పేర్చడం కాదు.. ప్రతి పువ్వుకూ ఓ అందం, ప్రతి వరుసకూ ఓ ప్రత్యేకత జోడిస్తూ అమ్మవారి రూపాన్ని ఆవిష్కరించే కళ. రంగురంగుల పూలను శ్రద్ధగా ఎంపిక చేసి, ఒకదాని తర్వాత మరొకటి గుండ్రంగా పేర్చి, పైకి వెళ్లే కొద్దీ చిన్నదిగా చేస్తూ గోపురాకారంలో తీర్చిదిద్దుతారు. చివరగా పసుపుతో తయారు చేసిన గౌరమ్మను ప్రతిష్ఠించి పూజకు సిద్ధం చేస్తారు. ఇలా ప్రకృతి ప్రసాదించిన పూలతో రూపొందించే బతుకమ్మ తెలంగాణ మహిళల సృజనాత్మకతకు, భక్తికి ప్రతిబింబంగా నిలుస్తుంది. బతుకమ్మను పేర్చే విధానం ప్రాంతాన్నిబట్టి కొద్దిగా మారినా, సాధారణంగా పూలను వరుసలుగా పేర్చి, మధ్యలో గౌరమ్మను ప్రతిష్ఠించి, పైభాగంలో తంగేడు పువ్వును అలంకరించడం ప్రధానంగా ఉంటుంది.

తంగేడు, గునుగు, బంతి, చామంతి, గుమ్మడి పువ్వు, కట్ల, సీతమ్మ జడ వంటి స్థానికంగా లభించే రంగురంగుల పూలను సేకరిస్తారు. పూలను శుభ్రంగా కడిగి, అవసరమైన పరిమాణంలో సిద్ధం చేసుకుంటారు. సాధారణంగా గుండ్రని పళ్లెం లేదా తాంబాళంపై ఆకులు పరుస్తారు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో పళ్లెంలో గుమ్మడి ఆకులు లేదా ఇతర ఆకులను ఆధారంగా ఉపయోగిస్తారు. పెద్ద పరిమాణంలో ఉండే పూలతో కిందటి వలయాన్ని ఏర్పరుస్తారు. సాధారణంగా పూలను చిన్న చిన్న కట్టలుగా చేసి, ఒకదానికొకటి ఆనుకునేలా గుండ్రంగా పేర్చుతారు. కిందటి వరుస కంటే కొద్దిగా చిన్నగా ఉండేలా తర్వాతి వరుసలను పేర్చుకుంటూ పైకి వెళ్తారు. ఒక్కో వరుసలో వేర్వేరు రంగుల పూలను ఉపయోగించడం వల్ల బతుకమ్మకు అందమైన రంగుల పొరలు ఏర్పడతాయి. పూల వరుసలు పైకి వెళ్లేకొద్దీ వాటి వ్యాసాన్ని తగ్గిస్తూ పేర్చడం వల్ల బతుకమ్మకు గోపురం లేదా శిఖరం వంటి ఆకారం వస్తుంది. ఇదే బతుకమ్మకు ప్రత్యేకమైన రూపాన్ని ఇస్తుంది.

బతుకమ్మ పైభాగంలో పసుపుతో తయారు చేసిన గౌరమ్మను ఉంచడం సంప్రదాయం. కొన్ని ప్రాంతాల్లో పసుపు గౌరమ్మను చిన్న ముద్దగా చేసి, దానిపై కుంకుమ పెట్టి అలంకరిస్తారు. చివరగా తంగేడు పూలు, గుమ్మడి పూలు వంటి వాటితో పైభాగాన్ని అందంగా అలంకరిస్తారు. కొన్ని సంప్రదాయాల్లో తంగేడు పూలను ప్రత్యేకంగా శిఖరంలా అమర్చుతారు.

తొమ్మిది రోజుల పూల పండుగ.. రోజుకో తీరుగా 'బతుకమ్మ'.. నైవేద్యాలు

తెలంగాణ సాంస్కృతిక వైభవానికి ప్రతీకగా నిలిచే బతుకమ్మ సంబురాలు తొమ్మిది రోజుల పాటు అత్యంత కోలాహలంగా సాగుతాయి. భాద్రపద అమావాస్య నుంచి ప్రారంభమయ్యే ఈ పండుగలో ప్రతి రోజూ బతుకమ్మను ప్రత్యేక పూలతో అలంకరించడమే కాకుండా, రోజుకో రకమైన ప్రత్యేక నైవేద్యాన్ని అమ్మవారికి సమర్పించడం తరతరాలుగా వస్తున్న ఆచారం. అయితే తెలంగాణలోని అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ తొమ్మిది రోజుల బతుకమ్మను ఒకే విధంగా నిర్వహించరు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో తొమ్మిది రోజుల పండుగ సంప్రదాయం కొనసాగుతుండగా, మరికొన్ని ప్రాంతాల్లో ఎంగిలిపూల బతుకమ్మ, చివరి రోజైన సద్దుల బతుకమ్మను మాత్రమే ప్రధానంగా జరుపుకుంటారు.

మొదటి రోజు - ఎంగిలిపూల బతుకమ్మ: మహాలయ అమావాస్య (స్థానికంగా పెత్రామస) రోజున ఈ ఉత్సవాలకు అంకురార్పణ జరుగుతుంది. ఈ రోజున నువ్వులు, నూకలు, బియ్యప్పిండి మేళవించిన నైవేద్యాన్ని అమ్మవారికి అర్పిస్తారు.

రెండో రోజు - అటుకుల బతుకమ్మ: ఆశ్వయుజ పాడ్యమి నాడు సాగే ఈ పూజలో అటుకులు, బెల్లం, చప్పడి పప్పుతో తయారుచేసిన ప్రసాదాన్ని దేవికి సమర్పిస్తారు.

మూడో రోజు - ముద్దపప్పు బతుకమ్మ: తదియ నాడు అమ్మవారికి ముద్దపప్పు, పాలు, బెల్లం కలగలిపిన నివేదనను సమర్పించే ఆచారం ఉంది.

నాలుగో రోజు - నానేబియ్యం బతుకమ్మ: చవితి పర్వదినాన నానబెట్టిన బియ్యానికి పాలు, బెల్లం చేర్చి బతుకమ్మకు ప్రసాదంగా నివేదిస్తారు.

ఐదో రోజు - అట్ల బతుకమ్మ: పంచమి నాడు అమ్మవారికి ప్రత్యేకంగా అట్లు (దోశలు) వేసి నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.

ఆరో రోజు - అలిగిన బతుకమ్మ: ఈ రోజున అమ్మవారు అలకబూనుతారని భక్తుల నమ్మకం. అందుకే ఈ రోజు బతుకమ్మను పేర్చకుండా, ఎలాంటి ప్రసాదం సమర్పించకుండా విరామం ప్రకటిస్తారు.

ఏడో రోజు - వేపకాయల బతుకమ్మ: సప్తమి నాడు బియ్యప్పిండిని దోరగా వేయించి, వేప పండ్ల ఆకృతిలో ఉండలు చేసి ప్రసాదంగా ఆర్పిస్తారు.

ఎనిమిదో రోజు - వెన్నముద్దల బతుకమ్మ: అష్టమి తిథి నాడు నువ్వులు, బెల్లం, వెన్న లేదా నెయ్యి కలిపి తయారుచేసిన ప్రసాదాన్ని అమ్మవారికి నివేదిస్తారు.

తొమ్మిదో రోజు - సద్దుల బతుకమ్మ: సంబురాల ముగింపు రోజైన దుర్గాష్టమి నాడు అత్యంత వైభవంగా ఈ వేడుక జరుగుతుంది. ఈ రోజున పెరుగన్నం, చింతపండు పులిహోర, నిమ్మకాయ అన్నం, కొబ్బరన్నం, నువ్వులన్నం అనే ఐదు రకాల సద్దులను (పంచభక్ష్యాలను) అమ్మవారికి నివేదనగా సమర్పిస్తారు.

పూల పండుగకు ప్రాణం.. బతుకమ్మ పాటలకు ప్రత్యేక స్థానం

బతుకమ్మ సంబురాలకు పాటలు ప్రాణం పోస్తాయి. పూలతో అందంగా పేర్చిన బతుకమ్మలను మధ్యలో ఉంచి, వాటి చుట్టూ మహిళలు వలయంగా నిలబడి చప్పట్ల లయకు అనుగుణంగా పాటలు పాడుతూ సంబరాలు చేసుకుంటారు. ఈ గీతాల్లో అమ్మవారి ఆరాధనతో పాటు తెలంగాణ పల్లె జీవనానికి సంబంధించిన ఎన్నో కోణాలు ప్రతిఫలిస్తాయి. కుటుంబ బంధాలు, పుట్టింటి అనుబంధాలు, గ్రామీణ జీవితం, కష్టసుఖాలు, ప్రకృతి, సామాజిక పరిస్థితులు, చారిత్రక జ్ఞాపకాలు వంటి అనేక అంశాలు జానపద గీతాలుగా వ్యక్తమవుతాయి. తరతరాలుగా లిఖితరూపం కంటే నోటి మాట ద్వారానే ఎక్కువగా ప్రయాణించిన ఈ పాటలు తెలంగాణ ప్రజల జీవన అనుభవాలను ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి చేరవేసే సాంస్కృతిక వాహకాలుగా నిలిచాయి. ప్రాంతం, సందర్భం, స్థానిక ఆచారాలను బట్టి పాటల్లో మార్పులు కనిపించినప్పటికీ.. బతుకమ్మ చుట్టూ మహిళలు సామూహికంగా పాటలు పాడే సంప్రదాయం మాత్రం ఈ పండుగలో అంతర్భాగంగా కొనసాగుతోంది.

బతుకమ్మ పాటల్లో భక్తి, ప్రకృతి, కుటుంబ అనుబంధాలు, పౌరాణిక విశ్వాసాలు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోతాయి. “బతుకమ్మ బతుకమ్మ ఉయ్యాలో” వంటి గీతాల్లో అమ్మవారిని స్మరిస్తూ కుటుంబంలో సుఖసంతోషాలు వెల్లివిరియాలని కోరుకునే ఆకాంక్ష కనిపిస్తుంది. పాటల మధ్య తరచుగా వినిపించే ‘ఉయ్యాలో’ వంటి పదప్రయోగాలు సామూహిక గానానికి ప్రత్యేకమైన లయను అందిస్తాయి.

“చిత్తు చిత్తుల బొమ్మ.. శివుని ముద్దుల గుమ్మ” వంటి పాటల్లో బతుకమ్మను అందమైన రూపంగా వర్ణిస్తూ.. అమ్మవారిని శివపార్వతుల దైవిక అనుబంధంతో ముడిపెట్టే జానపద భావన కనిపిస్తుంది. ఇలాంటి గీతాలు మహిళల భక్తి భావాలను, పల్లె భాషా సౌందర్యాన్ని, పురాణ విశ్వాసాలను ఒకే చోట కలుపుతాయి.

బతుకమ్మ గేయ సంప్రదాయంలో “రామ రామ ఉయ్యాలో” వంటి పాటల ద్వారా రాముడు, కృష్ణుడు తదితర పౌరాణిక పాత్రలను కూడా స్మరించడం కనిపిస్తుంది. దీనివల్ల పురాణ గాథలు తెలంగాణ జానపద సంస్కృతిలోకి ఎలా చొచ్చుకుపోయాయో అర్థమవుతుంది.

అలాగే “ఒక్కొక్క పువ్వేసి సందమామ” వంటి గీతాలు బతుకమ్మను పూలతో పేర్చే ప్రక్రియతో ముడిపడి ఉంటాయి. పువ్వులను ఒక్కొక్కటిగా అమర్చుకుంటూ పాటలు పాడటం వల్ల బతుకమ్మ తయారీ ఒక ఆచారంగా మాత్రమే కాకుండా.. మహిళలంతా కలిసి పాల్గొనే సామూహిక సాంస్కృతిక అనుభవంగా మారుతుంది.

బతుకమ్మ పాటల పరిధి అమ్మవారి స్తుతితోనే ఆగిపోదు. లక్ష్మీదేవి, పార్వతీదేవి వంటి దేవతా స్వరూపాలతో పాటు బతుకమ్మను సృష్టిశక్తిగా, ప్రకృతికి ప్రతీకగా, తమ ఇంటి ముత్తయిదువగా భావించే జానపద విశ్వాసాలు కూడా గీతాల్లో వ్యక్తమవుతాయి. “శ్రీలక్ష్మీదేవియు ఉయ్యాలో..” వంటి పాటల ద్వారా అమ్మవారి మహిమను కీర్తిస్తూనే.. కుటుంబ జీవితం, కష్టసుఖాలు, పురాణ గాథలు, సామాజిక అనుభవాలు, చారిత్రక జ్ఞాపకాలను కూడా పాటల రూపంలో తరతరాలకు అందించారు.

అందుకే బతుకమ్మ పాటలు కేవలం పూజా గీతాలు కావు. తెలంగాణ మహిళల జీవనానుభవాలు, భక్తి భావాలు, జానపద జ్ఞాపకాలు, సామాజిక చరిత్రను మోసుకెళ్లే మౌఖిక సాంస్కృతిక సంపదగా అవి ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకున్నాయి.

ఉద్యమ స్ఫూర్తిని పెంచిన బతుకమ్మ

తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఆవిర్భావ పోరాటంలో బతుకమ్మ పండుగ కేవలం ఒక సాంస్కృతిక వేడుకగా మాత్రమే కాకుండా, ప్రజలను ఏకం చేసిన ఒక శక్తివంతమైన ఉద్యమ ఆయుధంగా విశేష పాత్ర పోషించింది. ఉద్యమ సమయంలో మలిదశ పోరాటానికి ఊపిరి ఊదుతూ, లక్షలాది మంది ప్రజలు బతుకమ్మలతో వీధుల్లోకి వచ్చి భారీ ఊరేగింపులు నిర్వహించారు. తద్వారా తమ ఆత్మగౌరవాన్ని, ప్రత్యేక సాంస్కృతిక అస్తిత్వాన్ని ప్రపంచానికి సగర్వంగా చాటిచెప్పారు. మహిళలు పెద్ద ఎత్తున భాగస్వాములైన ఈ పూల ఉద్యమం, పోరాట నాయకుల్లో సరికొత్త ఉత్సాహాన్ని, ఉద్యమ స్ఫూర్తిని నింపి తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధన ముందంజ వేయడంలో కీలక మూలస్తంభంగా నిలిచింది.తెలంగాణ రాష్ట్రం ఆవిర్భవించిన తర్వాత బతుకమ్మకు రాష్ట్ర పండుగ హోదా ఇచ్చారు. తద్వారా బతుకమ్మ నిర్వహణకు ప్రభుత్వం ప్రత్యేకంగా నిధులు, ఏర్పాట్లు చేస్తోంది. దేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాలలో, విదేశాలలో స్థిరపడిన తెలంగాణ వాసులు బతుకమ్మ ఉత్సవాలను ఘనంగా నిర్వహించుకుంటున్నారు.

బతుకమ్మ..ఒకే రోజు రెండు గిన్నిస్ వరల్డ్ రికార్డులు

తెలంగాణ సంస్కృతికి ప్రతీకగా నిలిచే 'బతుకమ్మ' ఉత్సవాలు ప్రపంచ వేదికపై సరికొత్త రికార్డులు సృష్టించాయి. ప్రధానంగా ఈ వేడుకలు రెండు సందర్భాలలో గిన్నిస్ బుక్ ఆఫ్ వరల్డ్ రికార్డ్స్‌లో చోటు దక్కించుకున్నాయి. 2025, సెప్టెంబర్ 29న హైదరాబాద్ నగరంలోని సరూర్‌నగర్ స్టేడియంలో నిర్వహించిన సద్దుల బతుకమ్మ వేడుకల సందర్భంగా  ఒకే రోజు రెండు గిన్నిస్ వరల్డ్ రికార్డులు నమోదయ్యాయి.

అతిపెద్ద బతుకమ్మ (Tallest Bathukamma): సుమారు 7 టన్నుల పూలతో 63.11 అడుగుల ఎత్తు, 11 అడుగుల వెడల్పుతో తయారుచేసిన భారీ బతుకమ్మ ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పూల గోపురంగా గిన్నిస్ రికార్డు సాధించింది.

భారీ లయబద్ధ సమూహ నృత్యం (Largest Synchronised Folk Dance): ఈ భారీ బతుకమ్మ చుట్టూ ఒకే వేదికపై 1,354 మంది మహిళలు ఏకకాలంలో అత్యంత కచ్చితత్వంతో, లయబద్ధంగా బతుకమ్మ ఆడి జానపద నృత్య విభాగంలో గిన్నిస్ రికార్డు నెలకొల్పారు.

2016 అక్టోబర్ 8న హైదరాబాద్‌లోని ఎల్బీ స్టేడియంలో నిర్వహించిన 'మహా బతుకమ్మ' వేడుకల్లో మరో చారిత్రాత్మక రికార్డు నమోదైంది. దాదాపు 9,292 మంది మహిళలు ఒకే చోట సాంప్రదాయ వస్త్రధారణలో చేరి, 20 అడుగుల ఎత్తైన బతుకమ్మ చుట్టూ తిరుగుతూ 12 నిమిషాల పాటు ఏకకాలంలో బతుకమ్మ ఆడారు. గతంలో కేరళలో ఓణం పండుగ సందర్భంగా 5,211 మంది మహిళలు చేసిన రికార్డును అధిగమించి బతుకమ్మ పండుగ ఈ ఘనత సాధించింది.

చరిత్రలో... బతుకమ్మ

తెలంగాణ నేల సంస్కృతికి, ప్రజా జీవన సౌందర్యానికి ప్రతిబింబంగా నిలిచిన బతుకమ్మ పండుగకు వెయ్యి ఏళ్ల సుదీర్ఘమైన చారిత్రక, సాంస్కృతిక నేపథ్యం ఉంది. తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న ఈ పూల పండుగ కాలానుగుణంగా రూపాన్ని సంతరించుకుంటూనే.. తన ప్రత్యేకతను, తెలంగాణ అస్తిత్వంతో ఉన్న అనుబంధాన్ని నిలుపుకుంటూ నేటికీ వైభవంగా కొనసాగుతోంది. బతుకమ్మ’ అనే పదం కేవలం ఓ పండుగ పేరు కాదు.. తెలంగాణ సంస్కృతి, ప్రకృతితో అనుబంధం, భక్తి భావన, జానపద జీవనాన్ని ప్రతిబింబించే అర్థవంతమైన పదం. బతుకమ్మ పేరు స్థిరపడటం వెనుక భాషాపరమైన అర్థాలు, పౌరాణిక గాథలు, చారిత్రక నేపథ్యాలు, తరతరాలుగా వస్తున్న జానపద విశ్వాసాలు.. ఇలా విభిన్న కథనాలు వినిపిస్తాయి. ‘బతుకమ్మ’ అనే పేరు ఎలా వచ్చింది? దాని వెనుక చరిత్రను పరిశీలిస్తే..

బతుకు' + 'అమ్మ' (జీవన ప్రదాత):  బతుకు..మనిషి లేదా ప్రకృతి  ఉనికిని సూచిస్తుంది. అమ్మ (తల్లి / జగజ్జనని).. సృష్టికి మూలమైన పరాశక్తిని సూచిస్తుంది.   తెలంగాణ వ్యవహారంలో ఒకరిని దీవించేటప్పుడు లేదా ఆపదలో రక్షణ కోరేటప్పుడు "బతుకు అమ్మా" లేదా "బతికించు అమ్మా" అని అనడం సహజం. మనల్ని, మన పంటలను, పాడిపశువులను కాపాడి నిరంతరం "బతుకునిచ్చే తల్లి" కాబట్టి ఈ దేవికి 'బతుకమ్మ' అనే పేరు స్థిరపడింది.

వేములవాడ రాజరాజేశ్వరి దేవి కథనం (క్రీ.శ. 10వ శతాబ్దం): చరిత్రకారుల పరిశోధన ప్రకారం, వేములవాడ చాళుక్యుల కాలంలో రాష్ట్రకూటుల సేనాని రాజాదిత్యుడు వేములవాడపై దాడి చేశాడు. అక్కడ ఉన్న ప్రముఖ రాజరాజేశ్వరి ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేసి, ప్రజల ఇష్టదైవమైన ‘బృహదంబ’ (పార్వతీదేవి) విగ్రహాన్ని తన రాజ్యానికి (ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర) తీసుకెళ్లాడు. తమ అమ్మవారు దూరమవ్వడంతో తీవ్ర దుఃఖంలో మునిగిపోయిన పల్లె మహిళలు, విగ్రహం లేకపోయినా ప్రకృతి రూపంలో అమ్మవారు తమతోనే ఉందనే నమ్మకంతో పూలను మేరు పర్వతంలా పేర్చారు. 'మా బృహదంబ తిరిగి రావాలి... మమ్మల్ని బతికించాలి' అని ఆవేదనతో "బృహదంబ/బహుదంబ" అని పిలిచారని, కాలక్రమంలో ఆ పదం నోరు తిరిగి "బతుకమ్మ"గా రూపాంతరం చెందిందని భావిస్తారు.

ధర్మపురి చోళుల దాడి (క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దం): చోళ రాజులు తెలంగాణ గోదావరి తీరప్రాంతాలపై (ముఖ్యంగా ధర్మపురిపై) దండయాత్ర చేసినప్పుడు జరిగిన నరమేధం నుంచి బయటపడిన స్త్రీలు, మరణించిన వారి ఆత్మశాంతికి మరియు మిగిలిన తమ జీవితాల రక్షణకు "మమ్మల్ని బతికించు అమ్మా" అని వేడుకుంటూ పూల గౌరమ్మను కొలిచారు. ఆ ఆక్రందన నుంచే 'బతుకమ్మ' పదం పుట్టిందనే వాదన ఉంది.

ధర్మాంగదుడు – లక్ష్మీదేవి జననం: సత్యయుగంలో చోళ మండలాన్ని పాలించే ధర్మాంగదుడు అనే రాజుకు ఎంతమంది పిల్లలు పుట్టినా గండాల వల్ల మరణించేవారు. దాంతో అతను లక్ష్మీదేవిని వేడుకోగా, ఆ అమ్మవారే స్వయంగా అతని భార్య గర్భాన పుత్రిగా జన్మించింది. అనేక గండాలను దాటుకుని చిరంజీవిగా నిలిచిన ఆ పాపను మునులు, వేదపండితులు కలిసి "పదికాలాల పాటు 'బతుకమ్మా'!" అని దీవించారు. ఆ దివ్యబాలికే లక్ష్మీరూపంలో ఆరాధించబడే 'బతుకమ్మ'.

మహిషాసుర మర్దన-అమ్మవారిని మేలుకొలుపు: జానపద కథనాల ప్రకారం బతుకమ్మ ఆవిర్భావం దుర్గామాత మహిషాసుర సంహారంతో ముడిపడి ఉంది. ఆదిపరాశక్తి తొమ్మిది రోజుల పాటు రాక్షసులతో యుద్ధం చేసి మహిషాసురుడిని వధించింది. తీవ్ర శ్రమతో అలసిపోయిన అమ్మవారు  ఆశ్వయుజ పాడ్యమి నాడు ప్రశాంతమైన గాఢ నిద్రలోకి  జారుకున్నారని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. అమ్మవారిని తిరిగి చైతన్యవంతురాలిగా మార్చేందుకు భక్తులంతా ఏకమై, ఆమెకు ప్రీతిపాత్రమైన వివిధ రకాల పూలతో నివేదనలు అమర్చి తొమ్మిది రోజుల పాటు నిరాటంకంగా వేడుకలు జరిపారు. చివరకు విజయదశమి నాటికి అమ్మవారు మేల్కొంటారు. అమ్మవారిని పునర్జీవితురాలిని చేసిన ఆ ఆరాధనా క్రమమే కాలక్రమేణా 'బతుకమ్మ' మహోత్సవంగా స్థిరపడిందని ఈ జానపద విశ్వాసం స్పష్టం చేస్తోంది.

బతుకమ్మ.. మహిళా సాధికారతకు ప్రతీక

బతుకమ్మ పండుగ కేవలం ఒక రంగుల పూల పండుగ లేదా సాంప్రదాయ వేడుక మాత్రమే కాదు; అది నాటి నుండి నేటి వరకు తెలంగాణ స్త్రీల ఆత్మగౌరవానికి, నాయకత్వ పటిమకు మరియు మహిళా సాధికారతకు నిలువెత్తు రూపం. సమాజంలో మహిళ స్థానాన్ని అత్యున్నతంగా నిలబెట్టే అంతర్లీన సందేశం ఈ పండుగలో దాగి ఉంది.

సమాజంలోని అనేక పండుగలు పురుషుల ఆధిపత్యంలో లేదా పూజారుల నేతృత్వంలో సాగుతుంటే.. బతుకమ్మ మాత్రం మహిళలే ముందుండి నిర్వహించే ప్రత్యేక పండుగ. పూలను సేకరించడం నుంచి బతుకమ్మను పేర్చడం, పూజలు చేయడం, పాటలు పాడటం, ఆటపాటలతో సంబరాలు నిర్వహించడం, చివరకు నిమజ్జనం చేయడం వరకు ప్రతి దశలోనూ మహిళలే కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.

బతుకమ్మ పండుగ తెలంగాణ మహిళల ఆత్మవిశ్వాసానికి, స్వేచ్ఛకు, సామాజిక ఐక్యతకు ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ఇంటి పనులు, కుటుంబ బాధ్యతలకే పరిమితమయ్యే మహిళలు ఈ పండుగ సందర్భంగా ఒకచోట చేరి పాటలు పాడుతూ, బతుకమ్మలను పేర్చి, సామూహికంగా వేడుకలు నిర్వహిస్తారు. కుల, వర్గ, ఆర్థిక భేదాలకు అతీతంగా మహిళలందరూ కలిసి పాల్గొనడం బతుకమ్మ ప్రత్యేకత. ఇది మహిళల మధ్య ఉన్న నైతిక బలాన్ని, సామాజిక ఐక్యతను పెంపొందిస్తుంది.

బతుకమ్మ పాటల్లో మహిళల జీవితం, కుటుంబ సంబంధాలు, పుట్టింటి జ్ఞాపకాలు, అత్తింటి అనుభవాలు, సామాజిక పరిస్థితులు, ఆకాంక్షలు, బాధలు, ఆనందాలు ప్రతిఫలిస్తాయి. తద్వారా తమ భావాలను స్వేచ్ఛగా వ్యక్తపరిచే ఒక సామూహిక వేదికగా బతుకమ్మ ఉంటుంది. పల్లె జీవితంలో మహిళలు ఎదుర్కొనే కుటుంబ ఒత్తిళ్లు, శ్రమ, అత్తవారింటి ఆంక్షలను మరిచిపోయి తమ ఆనందాన్ని, కష్టసుఖాలను పాటల రూపంలో పంచుకోవడానికి ఈ పండుగ ఒక మానసిక విశ్రాంతిని అందిస్తుంది.