హైదరాబాద్‌ అనగానే మనకు గుర్తుకొచ్చేవి చార్మినార్‌, హుస్సేన్‌సాగర్‌, ట్యాంక్‌బండ్‌తోపాటు హుస్సేన్‌సాగర్‌ మధ్యలో కొలువైన బుద్ధుడి విగ్రహం. న్యూయార్క్‌ నగరానికి స్టాట్యూ ఆఫ్‌ లిబర్టీ తరహాలో హైదరాబాద్‌ నగరానికి ఓ ప్రత్యేక గుర్తింపుగా నిలిచిన ఈ మహా బుద్ధ విగ్రహం ఏర్పాటు వెనుక ఆసక్తికరమైన కథ ఉంది. ఒకే రాతిబండ నుంచి రూపుదిద్దుకున్న ఈ భారీ విగ్రహాన్ని ఎలా చెక్కారు? కొండపై నుంచి హైదరాబాద్‌కు ఎలా తరలించారు? రెండేళ్లపాటు హుస్సేన్‌సాగర్‌ అడుగునే ఉన్న మహా బుద్ధ విగ్రహాన్ని వెలికితీసి ప్రతిష్టించే క్రమంలో ఎదురైన సవాళ్లేంటి? తెలుసుకుందాం..
స్టాట్యూ ఆఫ్‌ లిబర్టీ స్ఫూర్తితో..
హుస్సేన్‌సాగర్‌ లో బుద్ధ విగ్రహం ఏర్పాటుకు మాజీ ముఖ్యమంత్రి ఎన్టీఆర్‌ కు అమెరికా పర్యటనలో వచ్చిన ఆలోచనే పునాది అని చెప్పొచ్చు. 1984లో అమెరికా పర్యటించిన సమయంలో న్యూయార్క్‌లోని స్టాట్యూ ఆఫ్‌ లిబర్టీని చూశారు. అమెరికా స్వేచ్ఛకు ప్రతీకగా నిలిచే 151 అడుగుల స్టాట్యూ ఆఫ్‌ లిబర్టీ ఆయనను ఎంతగానో ఆకట్టుకుంది. దాంతో అదే తరహాలో ఓ మహా విగ్రహాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని భావించారు.
ఎందుకు బుద్ధుడినే ఎంచుకున్నారు?
ఆ ఆలోచనకు కొనసాగింపుగానే హుస్సేన్‌సాగర్‌ మధ్యలో గౌతమ బుద్ధుడి మహా విగ్రహాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని ఎన్టీఆర్‌ నిర్ణయించారు. అయితే ఈ విగ్రహం కోసం బుద్ధుడినే ఎందుకు ఎంచుకున్నారన్న దాని వెనుక కూడా ఓ కారణం ఉంది. బుద్ధుడు గొప్ప మానవతావాది అని, ప్రజలకు సత్యం, శాంతి, అహింస వంటి విలువలను బోధించారని ఎన్టీఆర్‌ భావించారు. బుద్ధుడి సందేశాన్ని ప్రతిబింబించేలా హైదరాబాద్‌లో ఓ మహా విగ్రహం ఉండాలని ఆయన ఆకాంక్షించారు. అలా ఓ భారీ విగ్రహాన్ని ఏర్పాటు చేయాలన్న ఆలోచనకు.. బుద్ధుడి తత్వం తోడై, హుస్సేన్‌సాగర్‌ మధ్యలో నేటి మహా బుద్ధ విగ్రహానికి బీజం పడింది.
రాయగిరి కొండలో భారీ శిల..
ఈ బుద్ధ విగ్రహాన్ని ఒకే రాతిబండ నుంచి చెక్కిన ఏకశిలా విగ్రహంగా రూపొందించాలని నిర్ణయించారు. ఇందుకోసం అనువైన భారీ శిల కోసం చాలాకాలం అన్వేషణ సాగించారు. చివరకు హైదరాబాద్‌కు సుమారు 60 కిలోమీటర్ల దూరంలోని భువనగిరి (నాటి నల్గొండ) జిల్లా రాయగిరి సమీపంలో కొండ వాలుపై ఉన్న భారీ తెల్లటి గ్రానైట్ శిలను గుర్తించారు. విగ్రహానికి అవసరమైన ఆకృతి, పరిమాణం, రాతి నాణ్యతకు అనుగుణంగా ఉండటంతో ఆ శిలనే బుద్ధుడి విగ్రహ నిర్మాణానికి ఎంపిక చేశారు.
40 మంది శిల్పుల రెండేళ్ల శ్రమ..
1985 అక్టోబర్‌లో బుద్ధ విగ్రహ నిర్మాణ పనులకు అప్పటి ముఖ్యమంత్రి ఎన్టీఆర్‌ అధికారికంగా శ్రీకారం చుట్టారు. ఈ ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టు బాధ్యతలను ప్రముఖ శిల్పి, ఆలయ వాస్తుశిల్పి ఎస్‌.ఎం. గణపతి స్థపతి చేపట్టారు. ఆయన నేతృత్వంలో 40 మంది శిల్పులు రెండు సంవత్సరాలపాటు శ్రమించి భారీ ఏకశిలా గ్రానైట్ నుంచి బుద్ధుడి రూపాన్ని చెక్కారు. ఈ మహా విగ్రహం నిర్మాణానికి అప్పట్లో రూ.5 కోట్లకు పైగా ఖర్చయినట్లు తెలుస్తోంది.
హుస్సేన్‌సాగర్‌ మధ్యలో ‘రాక్ ఆఫ్‌ జిబ్రాల్టర్’
58 అడుగుల (సుమారు 18 మీటర్ల) ఎత్తుతో, దాదాపు 350 టన్నుల బరువుతో ఈ బుద్ధ విగ్రహం రూపుదిద్దుకుంది. ఒకే రాతిబండ నుంచి చెక్కిన ఈ భారీ విగ్రహం అప్పట్లో ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన ఏకశిలా బుద్ధ విగ్రహంగా గుర్తింపు పొందింది. విగ్రహాన్ని హుస్సేన్‌సాగర్‌ మధ్యలో ప్రతిష్ఠించేందుకు ప్రత్యేకంగా ఓ భారీ కాంక్రీట్ వేదికను నిర్మించారు. సరస్సు మధ్యలో రాతి బండలా కనిపించే ఈ వేదికకు ‘రాక్ ఆఫ్‌ జిబ్రాల్టర్’ అని పేరు పెట్టారు. ఈ వేదికపైనే హైదరాబాద్‌ నగరానికి ఐకానిక్‌ గుర్తింపుగా నిలిచిన మహా బుద్ధుడు కొలువుదీరాడు.
192 చక్రాల వాహనంపై తరలింపు..గుమిగూడి చూసిన ప్రజలు
బుద్ధ విగ్రహాన్ని చెక్కే పనులు 1990 నాటికి పూర్తయ్యాయి. అప్పటికే హుస్సేన్‌సాగర్‌ మధ్యలోని ‘రాక్ ఆఫ్‌ జిబ్రాల్టర్’పై నిర్మించిన తామరపువ్వు ఆకారంలోని ప్రత్యేక పీఠంపై విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించేందుకు ఏర్పాట్లు పూర్తయ్యాయి. విగ్రహ ప్రతిష్ఠాపనకు సుమారు మూడు నెలల సమయం మాత్రమే ఉందనగా 1989 డిసెంబరులో ఎన్టీఆర్‌ ప్రభుత్వం అధికారం కోల్పోవడంతో బుద్ధ విగ్రహం ప్రతిష్ఠాపన ప్రక్రియకు తాత్కాలికంగా బ్రేక్‌ పడింది. అనంతరం జరిగిన ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ విజయం సాధించింది. తర్వాత కొంత కాలానికి బుద్ధ విగ్రహం పనులు మళ్లీ మొదలయ్యాయి. ఈ క్రమంలో విగ్రహాన్ని హుస్సేన్‌సాగర్‌ వరకు సురక్షితంగా తరలించే బాధ్యతను ఓ ప్రైవేట్‌ సంస్థకు అప్పగించారు.
ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన 192 చక్రాల భారీ వాహనంపై బుద్ధ విగ్రహాన్ని హుస్సేన్‌సాగర్‌ తీరానికి తరలించారు. అయితే అప్పటి హైదరాబాద్‌లోని రహదారులు ఇరుకుగా ఉండటంతో వందల టన్నుల బరువున్న భారీ విగ్రహాన్ని తరలించడం అంత సులభం కాలేదు. భారీ వాహనం ప్రయాణించేందుకు అనువుగా మార్గాలను సిద్ధం చేయాల్సి వచ్చింది. విగ్రహ తరలింపు కోసం ప్రభుత్వం ప్రత్యేకంగా రహదారులను సైతం నిర్మించింది. ఈ ప్రయాణంలో దారిలోని నేల కుంగిపోకుండా అనేక చోట్ల తాత్కాలికంగా రోడ్లను బలోపేతం చేశారు. ఆ రోజుల్లో ఈ వాహనం రోడ్డుపై వెళ్తుంటే దారిపొడవునా వేలాది మంది ప్రజలు గుమిగూడి చూశారు. అయితే, అంత భారీ ఏకశిలా విగ్రహాన్ని ఒడ్డు నుంచి సరస్సు మధ్యలోని వేదిక వరకు తరలించడం మరో పెద్ద సవాలుగా మారింది.
91 మీటర్లు వెళ్లగానే ప్రమాదం.. నీటిలోకి బుద్ధుడు
1990 మార్చి 10న హుస్సేన్‌సాగర్‌ తీరం నుంచి వేదిక వద్దకు తీసుకొనిపోయే క్రమంలో సుమారు 91 మీటర్లు ప్రయాణించిన తర్వాత విగ్రహాన్ని మోస్తున్న బార్జ్ అదుపుతప్పడంతో బుద్ధ విగ్రహం నీటిలోకి పడి పోయింది. ప్రమాదం జరిగిన వెంటనే విగ్రహాన్ని వెలికితీసేందుకు ప్రభుత్వం చర్యలు ప్రారంభించింది. హుస్సేన్‌సాగర్‌ నీరు మురికిగా ఉండటంతో నీటి అడుగున విగ్రహం పరిస్థితిని స్పష్టంగా తెలుసుకోవడం కూడా కష్టమైంది. దీంతో వెలికితీత ప్రక్రియ దాదాపు రెండేళ్లపాటు కొనసాగింది.
వెలికితీత..రెండేళ్ల సుదీర్ఘ ఆపరేషన్!
హుస్సేన్ సాగర్ అడుగున కూరుకుపోయిన 350 టన్నుల భారీ ఏకశిలా బుద్ధ విగ్రహాన్ని వెలికితీసి ప్రతిష్ఠించడం భారతీయ ఇంజనీరింగ్ చరిత్రలోనే ఒక అపూర్వ ఘట్టం. 1990 మార్చిలో విగ్రహం నీటిలో మునిగిపోయిన తర్వాత, కలకత్తాకు చెందిన ఏబీసీ ఇండియా లిమిటెడ్ (ABC India Ltd) సంస్థ అంతర్జాతీయ నిపుణుల సలహాలతో, ముంబై పోర్ట్ ట్రస్ట్ నుండి రప్పించిన ఫ్లోటింగ్ క్రేన్లు, హెవీ-లిఫ్టింగ్ పరికరాలతో ప్రత్యేక రికవరీ ప్లాన్‌ను సిద్ధం చేసింది. ముందుగా విగ్రహం చుట్టూ 10 అడుగుల మేర పేరుకుపోయిన దట్టమైన బురదను హై-ప్రెజర్ వాటర్ జెట్ పంపుల ద్వారా తొలగించారు. అనంతరం ఏకశిలా రాయి దెబ్బతినకుండా ఉండేందుకు నీటి అడుగున రబ్బరు, చెక్క, ఉక్కుతో తయారు చేసిన ప్రత్యేక 'పాడెడ్ క్రాడిల్ (Saddle Frame)'ను విగ్రహం కింద అమర్చి, హైడ్రాలిక్ జాక్స్ సహాయంతో బురదలోని 'సక్షన్ ఫోర్స్'ను విరగొట్టారు.
విగ్రహాన్ని ప్రతి అంగుళం పైకి లేపుతూ కింద స్టీల్ బ్లాకులను ఆసరాగా పేర్చుకుంటూ నీటి ఉపరితలానికి తెచ్చి, అత్యంత సమతుల్యతతో పొంటిన్ బార్జ్ పైకి చేర్చారు. రెండేళ్లపాటు నీటిలోనే ఉన్నప్పటికీ గ్రానైట్ రాయి దృఢత్వం వల్ల శిల్పకళకు ఎటువంటి నష్టం వాటిల్ల లేదు. దీన్ని నిర్ధారించుకున్న తర్వాత విగ్రహాన్ని ప్రత్యేక ట్రాలీల ద్వారా హుస్సేన్ సాగర్ నడిబొడ్డున ఉన్న 'జిబ్రాల్టర్ రాక్' వద్దకు తరలించారు. 1992, నవంబర్ 29న ప్రారంభమైన 32 గంటల నాన్‌స్టాప్ ఇరెక్షన్ (Erection) ప్రక్రియ ద్వారా 1992 డిసెంబర్ 1న బుద్ధుడి విగ్రహాన్ని విజయవంతంగా ప్రతిష్ఠించారు.
32 గంటల ఉత్కంఠ.. బార్జ్ నుంచి పీఠంపైకి బుద్ధుడి ప్రయాణం
విగ్రహాన్ని నీటి నుంచి బయటకు తీసి బార్జ్ (పడవ) పైకి ఎక్కించడం ఒక ఎత్తైతే... అలల ఒత్తిడికి కదిలే నీటిపై ఉన్న బార్జ్ నుంచి, హుస్సేన్ సాగర్ నడిబొడ్డున ఉన్న 'గిబ్రాల్టర్ రాక్' (Gibraltar Rock) పీఠంపైకి 350 టన్నులకు పైగా బరువున్న ఆ ఏకశిలా విగ్రహాన్ని నిటారుగా నిలబెట్టడం (Erection) మరో అతిపెద్ద సాహసోపేతమైన ప్రక్రియ. విగ్రహాన్ని క్షితిజ సమాంతరంగా (Horizontal/పండుకున్న స్థితి నుంచి) నిలువుగా (Vertical/నిలబడే స్థితికి) తిప్పడం అత్యంత ప్రమాదకరమైన ఘట్టం. కొద్దిగా బ్యాలెన్స్ తప్పినా భారీ విగ్రహం పీఠంపై పడి పగిలిపోయే ప్రమాదం ఉంది. అందుకనే ఇంజనీరింగ్ బృందం 32 గంటల పాటు నిరంతరాయంగా (Non-stop operation) శ్రమించి, అత్యంత సూక్ష్మమైన గణాంకాలతో విగ్రహాన్ని అంగుళం అంగుళం పైకి లేపారు.
విగ్రహం బరువును తట్టుకోవడానికి అత్యున్నత కేటగిరీకి చెందిన టెన్సైల్ స్ట్రెంగ్త్ (Tensile strength) ఉన్న భారీ స్టీల్ కేబుళ్లను ఉపయోగించారు. బార్జ్ ఊగకుండా, పీఠం పునాది దెబ్బతినకుండా గిబ్రాల్టర్ రాక్ కాంక్రీట్ పీఠంలోకి లోతుగా కస్టమ్-డిజైన్ చేసిన యాంకర్లను అమర్చారు. ఇవి లిఫ్టింగ్ సమయంలో వచ్చే భారీ ఒత్తిడిని సమంగా పంపిణీ చేశాయి. విగ్రహం అడుగు భాగాన్ని ఒకేసారి కాకుండా చాలా నెమ్మదిగా, కేవలం కొన్ని మిల్లీమీటర్ల వేగంతో పైకి తిప్పుతూ (Tilting & Hoisting), తామర పువ్వు ఆకారంలో నిర్మించిన లోటస్ పీఠం (Lotus Pedestal) పైకి సరిగ్గా అమర్చారు. ఈ 32 గంటల తుది ఆపరేషన్, భారతీయ హెవీ-లిఫ్టింగ్, ఇంజనీరింగ్ చరిత్రలోనే అత్యంత అరుదైన మైలురాయిగా మిగిలిపోయింది.
ప్రమాదంపై విచారణ కమిషన్
ప్రమాదానికి గల కారణాలను తెలుసుకునేందుకు 1990 మార్చి 13న అప్పటి ముఖ్యమంత్రి డాక్టర్ మర్రి చెన్నారెడ్డి హైకోర్టు విశ్రాంత న్యాయమూర్తి జస్టిస్ పి.ఏ. చౌదరి నేతృత్వంలో ఏకసభ్య విచారణ కమిషన్‌ను నియమించారు. బార్జ్ నిర్మాణంలోనే అనేక లోపాలు ఉన్నట్లు కమిషన్ గుర్తించింది. బార్జ్ ను మొదట 720 టన్నుల సామర్థ్యంతో రూపొందించగా, విగ్రహం, ట్రైలర్‌ తదితర మొత్తం బరువు 793 టన్నులకు చేరింది..దాంతో అంటే బార్జ్ తన సామర్థ్యం కంటే దాదాపు 73 టన్నుల మేర ఎక్కువ బరువును మోయాల్సి వచ్చిందని కమిషన్ పేర్కొంది. బార్జ్ కదులుతున్నప్పుడు నీటి అలల ఒత్తిడికి అనుగుణంగా బ్యాలెన్స్ అయ్యే వ్యవస్థ సరిగా లేకపోవడం వల్లనే ఒకవైపు ఒరిగి మునిగిపోయినట్లు తేల్చింది. ఈ కమిషన్ ఇచ్చిన నివేదిక ఆధారంగానే1992లో చేపట్టిన 'వెలికితీత ఆపరేషన్' సమయంలో పాత పొరపాట్లు పునరావృతం కాకుండా అధునాతన మల్టీ-హల్ బార్జ్, హైడ్రాలిక్ సిస్టమ్‌ను రూపొందించి విజయం సాధించారు.
ఏకశిలా రూపాల్లో ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైన విగ్రహం
గౌతమ బుద్ధుడి నిలువెత్తు (Standing Posture) ఏకశిలా రూపాల్లో ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఎత్తైన విగ్రహంగా ఇది రికార్డులకెక్కింది. విగ్రహం కొలువు దీరిన తామరపువ్వు ఆకారంలోని ప్రత్యేక పీఠం ఉపరితలంపై గౌతమ బుద్ధుని జీవిత ఘట్టాలు, ఆయన బోధనలు మరియు బౌద్ధ జాతక కథలను తెలిపే అద్భుతమైన బస్-రిలీఫ్ (Bas-relief) శిల్పకళా ఖండాలను చెక్కారు.
దలైలామా పవిత్రీకరణతో మరింత ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం
1992లో ప్రతిష్ఠించిన బుద్ధ విగ్రహానికి 2006 జనవరి 2న మరో విశిష్ట ఘట్టం చోటుచేసుకుంది. టిబెట్‌ ఆధ్యాత్మిక గురువు 14వ దలైలామా హైదరాబాద్‌ విచ్చేసి, హుస్సేన్‌సాగర్‌ మధ్యలోని బుద్ధ విగ్రహానికి బౌద్ధ సంప్రదాయ పద్ధతుల్లో ఆధ్యాత్మిక పవిత్రీకరణ (Consecration) నిర్వహించారు. దీంతో ఈ విగ్రహానికి నగర చిహ్నంగానే కాకుండా బౌద్ధ ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యత కూడా మరింత పెరిగింది. 2017 డిసెంబర్ 20న అప్పటి రాష్ట్రపతి రామ్‌నాథ్ కోవింద్ మాత్రం బుద్ధ విగ్రహాన్ని సందర్శించారు.