గోదావరి నది దక్షిణాభిముఖంగా ప్రవహించే పవిత్ర తీరంలో వెలసిన ధర్మపురి శ్రీలక్ష్మీనరసింహస్వామి క్షేత్రం ఆధ్యాత్మిక వైభవానికి ప్రత్యేక గుర్తింపును తెచ్చుకుంది. నవనారసింహ క్షేత్రాల్లో ఒకటిగా పేరొందిన ఈ పుణ్యక్షేత్రం దక్షిణ కాశీ, తీర్థరాజం, హరిహర క్షేత్రంగా భక్తుల ఆరాధన పొందుతోంది. అయితే ధర్మపురి ప్రత్యేకతను మరింత పెంచేది ఇక్కడి యమధర్మరాజు ఆలయం. నరసింహస్వామి సన్నిధిలోనే యముడికి ప్రత్యేక కొలువు ఉండటం అరుదైన విశేషంగా భావిస్తారు. అందుకే ‘ధర్మపురికి వస్తే యమపురి ఉండదు’ అనే నానుడి ఈ క్షేత్రంతో ముడిపడి ఉంది.
మూలవిరాట్‌.. యోగానంద నరసింహస్వామి
జగిత్యాల జిల్లా కేంద్రానికి 30 కిలోమీటర్ల దూరంలో ధర్మపురిలో ఈ క్షేత్రం ఉంటుంది. ఈ మహిమాన్విత క్షేత్ర మూలవిరాట్‌ను యోగానంద నరసింహస్వామి రూపంలో ఆరాధిస్తారు. ప్రహ్లాదుడిని అనుగ్రహించిన తర్వాత స్వామివారు ఇక్కడ యోగ ముద్రలో శాంతమూర్తిగా (యోగానంద నరసింహుడిగా) స్థిరపడ్డారని స్థల పురాణం చెబుతోంది. స్వామివారి విగ్రహం సాలగ్రామ శిలతో రూపొందినదిగా క్షేత్ర సంప్రదాయం చెబుతుంది. విగ్రహంపై కనిపించే దశావతార చిహ్నాలు భక్తులను విశేషంగా ఆకట్టుకుంటాయి. స్వామిని భక్తిశ్రద్ధలతో స్మరించి దర్శించుకుంటే మనోవేదనలు తొలగి ప్రశాంతత లభిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం.
ఇక్కడ గోదావరి .. ‘దక్షిణవాహిని’
సాధారణంగా పశ్చిమం నుంచి తూర్పు దిశగా ప్రవహించే గోదావరి.. ధర్మపురి వద్ద మాత్రం ఉత్తరం నుంచి దక్షిణం వైపు ప్రవహిస్తుంది. అందుకే ఇక్కడి గోదావరిని ‘దక్షిణవాహిని’గా పిలుస్తారు. నది ప్రవాహ దిశలోని ఈ ప్రత్యేకతకు ధర్మపురి క్షేత్ర సంప్రదాయాల్లోనూ విశేష ప్రాధాన్యం ఉంది. దక్షిణవాహిని గోదావరిలో స్నానం చేసి శ్రీలక్ష్మీనరసింహస్వామిని దర్శించుకోవడం పుణ్యప్రదమని భక్తుల విశ్వాసం. ఎక్కడైతే గోదావరి (గంగ) దక్షిణాభిముఖంగా ప్రవహిస్తుందో, అక్కడ నృకేసరి (నరసింహస్వామి) కొలువై ఉంటాడు. ఆ తీర్థం కాశీ క్షేత్రం కంటే నూరు రెట్లు (శతగుణం) ఎక్కువ పుణ్యఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
ధర్మవర్మతో ముడిపడిన..స్థల పురాణం
ధర్మపురి పేరుకు సంబంధించి స్థానిక పురాణ సంప్రదాయాల్లో ధర్మవర్మ మహారాజు ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది. ఆయన ఈ ప్రాంతాన్ని తన రాజ్యానికి కేంద్రంగా చేసుకుని పాలించడంతోనే ‘ధర్మపురి’ అనే పేరు వచ్చిందని కథనం. సుమారు వెయ్యేళ్లకు పైబడిన చరిత్రతో ఈ క్షేత్రం అనేక రాజకీయ పరిణామాలకు సాక్షిగా నిలిచింది. క్రీ.శ.1422-33 కాలంలో బహమనీ సుల్తానుల దాడుల సమయంలో ఆలయం ధ్వంసానికి గురైనట్లు క్షేత్ర చరిత్రలో పేర్కొంటారు. అనంతరం 17వ శతాబ్దిలో ఆలయాన్ని తిరిగి పునరుద్ధరించినట్లు సంప్రదాయ ఆధారాలు చెబుతున్నాయి.
ధర్మపురి స్థలపురాణంలో సత్యవతీదేవి కథకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. నృసింహస్వామిని దర్శించిన అనంతరం ఆమె గోదావరిలో పవిత్ర స్నానం చేయడంతో, ఆమె భర్తకు ఉన్న సర్పరూపం తొలగిపోయి తిరిగి మానవ రూపం లభించిందని కథనం. ఈ విశ్వాసమే ధర్మపురి క్షేత్రానికి మోక్షప్రదమైన స్థలంగా పేరును తీసుకొచ్చిందని స్థానికులు చెబుతారు. అందుకే ‘ధర్మపురికి వస్తే యమపురి ఉండదు’ అనే నానుడి ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది.
వేదం, సాహిత్యం, సంగీతానికి నిలయం
ఆధ్యాత్మిక క్షేత్రంగానే కాకుండా ధర్మపురికి వేద, సంస్కృత, సాహిత్య, సంగీత సంప్రదాయాల్లోనూ ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉంది. పట్టణంలోని బ్రహ్మపుష్కరిణి, సత్యవతీ ఆలయం ముఖ్యమైన దర్శనీయ ప్రదేశాలుగా నిలుస్తున్నాయి. ఆలయ సముదాయంలో ఉగ్ర నరసింహస్వామి, యోగ నరసింహస్వామి సన్నిధులతో పాటు శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి, గోపాలస్వామి, శ్రీరామలింగేశ్వరస్వామి ఆలయాలు ఉన్నాయి. స్వామివారిని భక్తిశ్రద్ధలతో దర్శించుకుంటే ఆరోగ్యం, మానసిక ప్రశాంతత, ఐశ్వర్యం లభిస్తాయని భక్తుల విశ్వాసం.
యమగండం, శనిదోష నివారణ క్షేత్రం
భారతదేశంలో యమధర్మరాజుకు ప్రత్యేక ఆలయం ఉన్న అరుదైన క్షేత్రాలలో ధర్మపురి ఒకటి. ఇక్కడ యమధర్మరాజుతో పాటు ఆయన వాహనమైన మహిషం (దున్నపోతు) మరియు శనిభగవానుడు కూడా కొలువై ఉంటారు. యమగండం, అపమృత్యు భయాలు, మరియు శని దోషాలు ఉన్నవారు ఇక్కడ యమేశ్వర వ్రతం లేదా ఉగ్రనరసింహస్వామికి తైలాభిషేకం/ప్రత్యేక పూజలు జరిపిస్తే సకల అరిష్టాలు తొలగిపోతాయని నమ్ముతారు.
హరిహర క్షేత్రం.. శైవ–వైష్ణవ సంప్రదాయాల సమ్మేళనం
ధర్మపురి కేవలం నరసింహస్వామి క్షేత్రంగానే కాకుండా హరి–హర క్షేత్రంగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడ శ్రీలక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయంతో పాటు శ్రీరామలింగేశ్వరస్వామి ఆలయం ఉండటం శైవ, వైష్ణవ సంప్రదాయాల సమన్వయానికి ప్రతీకగా భావిస్తారు. శ్రీరాముడు ఇక్కడ సైకత లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడనే స్థలపురాణ విశ్వాసం కూడా ధర్మపురి క్షేత్ర మహాత్మ్యంలో భాగంగా ఉంది.
ఉత్సవాల సందడి.. ఆధ్యాత్మిక వైభవం
ధర్మపురి శ్రీలక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయంలో ఏడాది పొడవునా వివిధ పర్వదినాలు, ఉత్సవాలు భక్తిశ్రద్ధలతో నిర్వహిస్తారు. శ్రీనృసింహ నవరాత్రులు, శరన్నవరాత్రులు, ముక్కోటి ఏకాదశి వేడుకలు ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి. కార్తీక పౌర్ణమి సందర్భంగా ఆలయ కోనేరులో నిర్వహించే పంచసహస్ర దీపాలంకరణను తిలకించేందుకు పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు తరలివస్తారు. ఫాల్గుణ శుద్ధ ఏకాదశి నుంచి సుమారు 13 రోజులపాటు జరిగే బ్రహ్మోత్సవాలు ధర్మపురి ఆధ్యాత్మిక క్యాలెండర్‌లో అత్యంత ముఖ్యమైన వేడుకలు. ఈ సందర్భంగా కల్యాణోత్సవం, డోలోత్సవం, రథోత్సవం వంటి కార్యక్రమాలు వైభవంగా సాగుతాయి. మరోవైపు కార్తీక మాసంలో అమావాస్య నుంచి పౌర్ణమి వరకు గోదావరి తీరంలో నిర్వహించే గంగాహారతి భక్తులకు ప్రత్యేక ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని అందిస్తుంది.