నాగదేవతను కొలిచే ఆదివాసీల మహా జాతర.. నాగోబా

గోదావరి జలాల కోసం వందల కిలోమీటర్ల పాదయాత్ర.. తరతరాలుగా మారని ఆచారాలు.. కొత్త వధువులకు నాగోబా సన్నిధిలో పరిచయం.. 22 పొయ్యిలపై సామూహిక వంటలు.. జాతర ముగింపులో గిరిజన దర్బార్‌.. ఇవన్నీ కలగలిసినదే కేస్లాపూర్‌ నాగోబా జాతర. గోండు గిరిజనుల ఆరాధ్యదైవమైన నాగోబాను  కొలిచే ఈ ఉత్సవం కేవలం భక్తి వేడుక కాదు.. ఆదివాసీ సంస్కృతి, విశ్వాసం, సంప్రదాయాలకు సజీవ ప్రతిబింబం.

తెలంగాణలోని ఆదివాసీ సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను అత్యంత సజీవంగా ఆవిష్కరించే పండుగల్లో నాగోబా జాతరకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఆదిలాబాద్‌ జిల్లా ఇంద్రవెల్లి మండలంలోని కేస్లాపూర్‌లో జరిగే ఈ జాతరలో నాగదేవతను ఆరాధించడం ప్రధాన విశేషం. ముఖ్యంగా మెస్రం వంశీయులు తరతరాలుగా పాటిస్తున్న ఆచారాలు, గోదావరి నుంచి కాలినడకన పవిత్ర జలాలను తీసుకురావడం, నూతన వధువులను నాగోబాకు పరిచయం చేయడం, జాతర అనంతరం నిర్వహించే గిరిజన దర్బార్‌.. ఈ ఉత్సవానికి ప్రత్యేక గుర్తింపును తీసుకొచ్చాయి. ఒకప్పుడు పరిమిత గిరిజన సమూహానికి చెందిన ఆధ్యాత్మిక వేడుకగా ఉన్న ఈ జాతరకు ఇప్పుడు తెలంగాణతో పాటు మహారాష్ట్ర, ఛత్తీస్‌గఢ్‌, మధ్యప్రదేశ్‌, ఒడిశా తదితర ప్రాంతాల నుంచి కూడా ఆదివాసీలు తరలివస్తున్నారు.

నాగోబా ఎవరు?

గోండు గిరిజన సమాజంలోని మెస్రం వంశీయులకు నాగోబా ప్రధాన ఆరాధ్యదైవం. నాగోబాను పూజిస్తే పంటలు సమృద్ధిగా పండుతాయని, కుటుంబాల్లో సుఖశాంతులు నెలకొంటాయని, అనారోగ్యాలు తొలగిపోతాయని గిరిజనులలో విశ్వాసం ఉంది. నాగోబాను శేషనారాయణమూర్తి లేదా నాగేంద్రుడి రూపంగా భక్తులు కొలుస్తారు. పుష్యమాస అమావాస్య సందర్భంగా నిర్వహించే ప్రత్యేక పూజల్లో నాగదేవత సాక్షాత్కరిస్తాడని గిరిజనుల విశ్వాసం. ముఖ్యంగా అమావాస్య రాత్రి నాగోబా పురివిప్పి నాట్యమాడతాడని, రాత్రి వేళల్లో గిరిజన పూజారులకు ఆదిశేషుడు దర్శనమిచ్చి వారు సమర్పించే పాలను స్వీకరించి ఆశీర్వదిస్తాడని స్థానికంగా నమ్మకం ఉంది. అనంతరం నాగదేవత అదృశ్యమవుతాడని తరతరాలుగా కథలు, విశ్వాసాలు కొనసాగుతున్నాయి.

చిన్న గ్రామం.. జాతర వేళ జనసంద్రం

ఆదిలాబాద్‌ జిల్లా కేంద్రానికి సుమారు 40 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఇంద్రవెల్లి మండలం పరిధిలోని ముత్నూర్‌ సమీపంలో కేస్లాపూర్‌ గ్రామంలో నాగోబా ఆలయం కొలువుదీరింది.  కేస్లాపూర్‌ గ్రామ జనాభా 400కు మించి ఉండదు. సాధారణ రోజుల్లో కొద్దిమంది జనాభాతో ప్రశాంతంగా కనిపించే కేస్లాపూర్‌.. జాతర సమయంలో లక్షలాది మంది భక్తులతో కిక్కిరిసిన జనసంద్రంగా మారుతుంది. జాతర ప్రాధాన్యాన్ని గుర్తించిన ప్రభుత్వం దీనిని రాష్ట్ర పండుగగా ప్రకటించింది.

పుట్ట చుట్టూ పూజల నుంచి.. రాతి ఆలయం వరకు

1950 వరకు నాగోబా ఆరాధన కలపతో నిర్మించిన చిన్న గుడిసె, ఆరుబయట ప్రకృతిలోని పుట్ట చుట్టూనే సాగేది. 1960లో నాగోబా ఆలయాన్ని దేవాదాయశాఖ పరిధిలోకి తీసుకురావాలనే ప్రతిపాదన వచ్చింది. దీనిని కొంత మంది గిరిజనులు వ్యతిరేకించారు. అనంతరం 1962లో ఆలయ నిర్మాణం పూర్తయింది. ఈ నిర్మాణ పనులకు దేవాదాయశాఖతోపాటు తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం (టీటీడీ) నుంచి కూడా నిధులు అందాయి. కాలక్రమంలో ఆలయాన్ని మరింత అభివృద్ధి చేసి 2022లో రాతితో పునర్నిర్మించారు.

జాతర ప్రారంభం.. ఆచారాల పరంపర

నాగోబా జాతర పుష్యమాస అమావాస్యను పురస్కరించుకుని ప్రారంభమవుతుంది. అయితే జాతరకు నెల రోజుల ముందే సంప్రదాయ ఏర్పాట్లు మొదలవుతాయి. ఆధునిక కమ్యూనికేషన్‌ వ్యవస్థలు అందుబాటులోకి వచ్చినా.. జాతర తేదీలు, కార్యక్రమాల వివరాలను సమీపంలోని గూడేలు, ఆదివాసీ గ్రామాలకు చేరవేసే విషయంలో మాత్రం పాత పద్ధతినే ఇప్పటికీ కొనసాగిస్తున్నారు. ఎడ్లబండిపై తిరుగుతూ జాతర చాటింపు చేయడం నాగోబా జాతరలో ప్రత్యేకమైన సంప్రదాయంగా కొనసాగుతోంది.

మహాపూజలకు ముందే మెస్రం వంశీయుల సంప్రదాయ కార్యక్రమాలు మొదలవుతాయి. గోదావరి నది నుంచి పవిత్ర జలాలను కాలినడకన తీసుకురావడం ఈ ప్రక్రియలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఘట్టం.

మంచిర్యాల జిల్లా జన్నారం మండలంలోని హస్తినమడుగు ప్రాంతం నుంచి మెస్రం వంశీయులు పవిత్ర గోదావరి జలాలను కొత్త కుండల్లో సేకరించి కేస్లాపూర్‌కు తీసుకొస్తారు. జాతర ప్రారంభానికి ముందు ఈ జలాలను ఆలయ ప్రాంగణంలో భద్రపరుస్తారు.

పుష్యమాస అమావాస్య రోజున ముందుగా ఆలయ శుద్ధి కార్యక్రమాన్ని నిర్వహిస్తారు. ఈ సమయంలో మెస్రం వంశీయులు మాత్రమే ఆలయంలోకి ప్రవేశించి సంప్రదాయ పూజలు నిర్వహిస్తారు. అనంతరం గోదావరి నుంచి తీసుకొచ్చిన పవిత్ర జలాలతో నాగోబా విగ్రహానికి అభిషేకం చేస్తారు. అభిషేకం అనంతరం ఏడు రకాల నైవేద్యాలను నాగోబాకు సమర్పించి మహాపూజలు నిర్వహిస్తారు. ఈ పూజలతోనే నాగోబా జాతర అధికారికంగా ప్రారంభమవుతుంది.

నాగోబా జాతర వెనుక కథలు

నాగరాజు ఆగ్రహం.. శేషసాయి భక్తి.. నాగోబా ఆవిర్భావం

కేస్లాపూర్ నాగోబా ఆలయ ఆవిర్భావం వెనుక తరతరాల నుంచి ఒక అద్భుతమైన కథనం ప్రచారంలో ఉంది. క్రీ.శ. 740 ప్రాంతంలో కేస్లాపూర్ గ్రామంలో 'పడియేరు శేషసాయి' అనే పరమ నాగభక్తుడు నివసించేవాడు. నాగదేవుని సాక్షాత్కారం కోసం ఆయన ఒకసారి నాగలోకానికి పయనమయ్యాడు. అయితే నాగలోక ద్వారపాలకులు ఆయనను అడ్డుకుని దర్శనానికి అనుమతించలేదు.

తీవ్ర నిరాశతో వెనుతిరుగుతున్న సమయంలో, శేషసాయి చేయి పొరపాటున నాగలోక ద్వారానికి తగిలింది. ఒక సామాన్య మానవుడి స్పర్శతో ద్వారాలు పవిత్రత కోల్పోయాయని భావించిన నాగరాజు తీవ్ర ఆగ్రహానికి గురయ్యాడు. నాగరాజు ఆగ్రహం గురించి తెలుసుకున్న శేషసాయి ప్రాణభయంతో ఒక పండితుడిని ఆశ్రయించి, నాగదేవుని శాంతింపజేసే మార్గాన్ని అడిగి తెలుసుకున్నాడు.

పండితుని సూచన మేరకు శేషసాయి ఏడు కడవల ఆవు పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, తేనె, బెల్లం, పెసరపప్పుతో కూడిన ఏడు రకాల శ్రేష్ఠమైన నైవేద్యాలను సిద్ధం చేసుకున్నాడు. 125 గ్రామాల గుండా పాదయాత్ర చేస్తూ, పవిత్ర గోదావరి జలాలను తీసుకువచ్చి నాగరాజుకు అత్యంత భక్తిశ్రద్ధలతో అభిషేకం చేశాడు.

శేషసాయి నిశ్చల భక్తికి, త్యాగానికి ముగ్ధుడైన నాగరాజు శాంతించి.. కేస్లాపూర్ గుట్టల్లోనే 'నాగోబా'గా శాశ్వత నివాసం ఏర్పరుచుకున్నాడు. అంతేకాక, ప్రతి ఏడాది ఇదే రీతిలో తమను ఆరాధించాలని అభయమిచ్చాడు. నాటి నుంచి నేటి వరకు అడవి బిడ్డలు అదే ఆచారాన్ని పాటిస్తూ నాగోబాకు పవిత్ర జలాభిషేకంతో మహా పూజలు నిర్వహిస్తున్నారు.

మరో ఆసక్తికరమైన జానపద కథ

నాగోబా జాతర వెనుక గోండు గిరిజన సమాజంలో తరతరాలుగా ప్రచారంలో ఉన్న మరో ఆసక్తికరమైన జానపద కథ ఉంది. మెస్రం కుటుంబానికి చెందిన నాగాయి మోతి రాణికి ఒకసారి నాగేంద్రుడు కలలో కనిపించి, సర్పరూపంలో తనకు కుమారుడిగా జన్మిస్తానని చెప్పాడని స్థానిక విశ్వాసం. ఆ కల నిజమై, నాగేంద్రుడు సర్పరూపంలో జన్మించాడని గోండుల కథనం.

పెరిగిన తర్వాత నాగేంద్రుడికి తన తల్లి రాణి.. తన సోదరుడి కుమార్తె గౌరీతో వివాహం జరిపించిందని చెబుతారు. వివాహం అనంతరం అత్త ఆదేశంతో గౌరీ తన భర్తను బుట్టలో పెట్టుకుని గోదావరి వైపు బయలుదేరిందట. మార్గమధ్యంలో నాగేంద్రుడు ఉడుము రూపంలో కనిపించడంతో ఆ ప్రాంతానికి ‘ఉడుంపూర్‌’ అనే పేరు వచ్చిందని స్థానికంగా ఒక కథనం ప్రచారంలో ఉంది.

ఆ తర్వాత గౌరీ ధర్మపురి వద్ద గోదావరిలో స్నానానికి వెళ్లిన సమయంలో నాగేంద్రుడు ఆమెకు మనిషి రూపంలో కనిపించాడని చెబుతారు. అయితే పేరు, ప్రతిష్ఠలతో కూడిన జీవితం కావాలా.. తమ వంశ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించాలా అనే విషయంలో గౌరీకి ఒక పరీక్ష ఎదురైందని కథనం. గౌరీ సంప్రదాయాన్ని ఎంచుకోకపోవడంతో నాగేంద్రుడు తిరిగి సర్పరూపంలోకి మారి అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయాడని చెబుతారు.

భర్త కోసం గౌరీ ఉడుంపూర్‌ నుంచి గరిమెల వరకు వెతుకుతూ వెళ్లిందని, చివరకు గోదావరిలోని సత్యవతి గుండంలో కలిసిపోయిందని గిరిజనుల విశ్వాసం. ఆమె వెంట ఉన్న ఎద్దు కూడా అక్కడే రాయిగా మారిందని కథ చెబుతుంది.

నాగేంద్రుడు మాత్రం చివరకు కేస్లాపూర్‌ గుట్టల్లోకి వెళ్లిపోయాడట. అక్కడికి వెళ్లే ముందు పెళ్లైన ప్రతి కొత్త జంటను తన సన్నిధికి తీసుకువచ్చి పరిచయం చేయాలని ఆదేశించాడని చెబుతారు. ఈ ఆచారమే నేటికీ మెస్రం వంశీయులు పాటించే నూతన వధువుల నాగోబా పరిచయ సంప్రదాయానికి మూలంగా భావిస్తారు.

నాగేంద్రుడు కొలువుదీరిన గుట్ట వద్దనే నాగోబా ఆలయం వెలసిందని, ఆ ప్రాంతం కాలక్రమంలో కేస్లాపూర్‌గా ప్రసిద్ధి చెందిందని గోండు గిరిజనుల కథనం. ప్రతి ఏటా పుష్యమాస అమావాస్య రోజున నాగేంద్రుడు తన భక్తులకు దర్శనమిస్తాడనే విశ్వాసంతో నాగోబా జాతరను ఘనంగా నిర్వహిస్తున్నారు.

వంద కిలోమీటర్ల పాదయాత్ర.. నాగోబా కోసం పవిత్ర గోదావరి జలం

నాగోబా దేవతను ప్రధానంగా మెస్రం వంశీయులు ఆరాధిస్తారు. ఈ వంశంలో పలు తెగలు, ఇంటి పేర్లు, సంప్రదాయ శాఖలు ఉన్నాయి. మడావి, మర్సకోల, పుర్క, మెస్రం, వెడ్మ, పంద్రా, పుర్వెత వంటి ఇంటి పేర్లు కలిగిన వారు మెస్రం వంశ సంప్రదాయంతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారని స్థానిక వివరాలు చెబుతున్నాయి.

నాగోబా జాతరలో అత్యంత పవిత్రమైన ఘట్టాల్లో ఒకటి గోదావరి జలాలను కాలినడకన తీసుకురావడం. జాతరకు కొన్ని రోజుల ముందు మెస్రం వంశీయులలోని ప్రత్యేక శాఖలకు చెందిన వారు ఈ పవిత్ర యాత్రను ప్రారంభిస్తారు.

కేస్లాపూర్‌ నుంచి సుమారు వంద కిలోమీటర్ల దూరంలోని హస్తినమడుగు ప్రాంతానికి అరణ్య మార్గంలో కాలినడకన చేరుకుంటారు. అక్కడ గోదావరి జలాలను కొత్త కుండలు, కలశాల్లో సేకరించి తిరిగి కేస్లాపూర్‌కు తీసుకొస్తారు. ఈ యాత్రలో సుమారు 20 మంది మెస్రం వంశీయులు పాల్గొనడం సంప్రదాయంగా వస్తోందని సమాచారం.

హస్తినమడుగు జలాలకే ఎందుకంత ప్రాధాన్యం?

హస్తినమడుగు ప్రాంతానికి గిరిజనుల విశ్వాసాల్లో ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. తమ పూర్వీకులు అక్కడ స్నానం చేస్తుండగా నాగదేవత దర్శనమిచ్చిందని, అందువల్ల అక్కడి గోదావరి జలాలు పవిత్రమైనవని మెస్రం వంశీయులు విశ్వసిస్తారు. అందుకే సాధారణంగా అందుబాటులో ఉన్న నీటిని కాకుండా.. ప్రత్యేకంగా హస్తినమడుగు నుంచి సేకరించిన గోదావరి జలాన్నే నాగోబా అభిషేకానికి ఉపయోగిస్తారు.

కొత్త కుండల్లో పవిత్ర జలాలను తీసుకుని తిరిగి కేస్లాపూర్‌కు చేరుకున్న తర్వాత.. పుష్యమాస అమావాస్య రోజున అదే నీటితో నాగోబా దేవతకు అభిషేకం నిర్వహిస్తారు. ఈ పవిత్ర జలాల సేకరణతోనే నాగోబా జాతర ప్రధాన ఆచార ప్రక్రియ ప్రారంభమైనట్లుగా మెస్రం వంశీయులు భావిస్తారు.

పవిత్ర జలాలతో అభిషేకం.. 22 పొయ్యిలపై సామూహిక వంట

హస్తినమడుగు నుంచి పవిత్ర గోదావరి జలాలను సేకరించిన మెస్రం వంశీయులు.. సుమారు 100 కిలోమీటర్ల పాదయాత్ర తర్వాత కేస్లాపూర్‌కు చేరుకుంటారు. అక్కడ జాతర ప్రాంగణంలోని పవిత్రమైన మర్రిచెట్టు వద్ద కొద్దిసేపు బస చేసి, పుష్యమాస అమావాస్య రోజున సంప్రదాయ పూజలకు సిద్ధమవుతారు.

అమావాస్య రాత్రి కొత్త మట్టి కుండల్లో తీసుకొచ్చిన గోదావరి జలాలతో నాగోబా దేవతకు అభిషేకం నిర్వహిస్తారు. అనంతరం క్షీరాభిషేకం చేసి, గిరిజన ఆచారాల ప్రకారం ప్రత్యేక పూజలు కొనసాగిస్తారు.

నాగోబా జాతరకు వేలాదిగా మెస్రం వంశీయులు హాజరైనా.. వంట విషయంలో మాత్రం ఒక ప్రత్యేక సంప్రదాయాన్ని పాటిస్తారు. ఆలయ ప్రాంగణంలో ఏర్పాటు చేసిన 22 పొయ్యిలపైనే వంతులవారీగా వంటలు చేసుకోవడం ఆనవాయితీ. ఈ పొయ్యుల చుట్టూ ఉన్న ప్రత్యేక ప్రదేశాల్లో దీపాలను వెలిగిస్తూ సంప్రదాయబద్ధంగా వంటలు నిర్వహిస్తారు. ఇతర వర్గాలకు చెందిన భక్తులు మాత్రం తమకు అనుకూలమైన ప్రదేశాల్లో వంట చేసుకోవచ్చు.

నాగోబా జాతర కోసం ప్రత్యేకంగా తయారయ్యే కుండలు

నాగోబా జాతరలో ఉపయోగించే మట్టి పాత్రల తయారీకీ ప్రత్యేకమైన సంప్రదాయం ఉంది. ఇచ్చోడ మండలం సిరికొండ ప్రాంతానికి చెందిన గుగ్గిల్ల వంశానికి చెందిన కుమ్మరులు మెస్రం వంశీయుల కోసం ఈ పాత్రలను తయారు చేస్తారని స్థానిక సమాచారం.

పుష్యమాసంలో నెలవంక కనిపించిన తర్వాత మెస్రం వంశీయులు సిరికొండకు వెళ్లి కుండల తయారీకి ఆర్డర్‌ ఇవ్వడం ఆనవాయితీగా వస్తోంది. వంట కోసం ఉపయోగించే పెద్ద కుండలు, వాటిని కప్పేందుకు అవసరమైన పాత్రలు, నీటి కుండలు, దీపాలకు ఉపయోగించే మట్టి పాత్రలు వంటి వాటిని ప్రత్యేకంగా తయారు చేయిస్తారు.

అలా నాగోబా జాతరలో పూజా సంప్రదాయంతో పాటు గోదావరి జలం, మట్టి కుండలు, కుమ్మరి వృత్తి, సామూహిక వంట.. ఇవన్నీ ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి కనిపిస్తాయి. తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న ఈ ఆచారాలు జాతరను కేవలం ఆధ్యాత్మిక వేడుకగా కాకుండా ఒక ప్రత్యేకమైన గిరిజన సాంస్కృతిక వారసత్వంగా నిలబెడుతున్నాయి.

గోదావరి జలాలకు ఘన స్వాగతం.. అమావాస్య అర్థరాత్రి మహాపూజ

హస్తినమడుగు నుంచి పవిత్ర గోదావరి జలాలను తీసుకొచ్చే మెస్రం వంశీయులు.. కేస్లాపూర్‌కు చేరుకునే ముందు ఇంద్రవెల్లిలో ప్రత్యేకంగా ఆగుతారు. కేస్లాపూర్‌కు సుమారు ఎనిమిది కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఇంద్రవెల్లిలోని ఇంద్రాదేవికి సామూహికంగా పూజలు నిర్వహించిన అనంతరం తమ యాత్రను కొనసాగిస్తారు.

కేస్లాపూర్‌ చేరుకున్న తర్వాత ఆలయానికి సమీపంలోని పవిత్ర మర్రిచెట్టు వద్ద బస చేస్తారు. అక్కడ కొన్ని రోజుల పాటు సామూహికంగా పూజలు నిర్వహించి, అనంతరం వాయిద్యాల నడుమ పవిత్ర జలకలశాన్ని ఊరేగింపుగా ఆలయానికి తీసుకువస్తారు. కలశాన్ని ఆలయ సమీపంలోని మర్రిచెట్టుపై భద్రపరుస్తారు.

పుష్యమాస అమావాస్య రోజున ప్రధాన పూజా కార్యక్రమాలు ప్రారంభమవుతాయి. మర్రిచెట్టు వద్ద బావి నీటితో మట్టిని కలిపి సంప్రదాయబద్ధంగా పుట్టను తయారు చేస్తారు. ఆ మట్టితో ఆలయం పక్కన ఉన్న పూలమందిరాన్ని అలంకరించిన అనంతరం.. అమావాస్య అర్థరాత్రి భద్రపరిచిన కలశంలోని పవిత్ర గోదావరి జలాలతో నాగోబా దేవతకు అభిషేకం నిర్వహిస్తారు.

అభిషేకానికి ముందు ఆలయాన్ని శుద్ధి చేసి, నాగోబా విగ్రహాన్ని గోదావరి జలాలతో శుభ్రపరుస్తారు. అనంతరం బాజా భజంత్రీల నడుమ సంప్రదాయ పూజలు కొనసాగుతాయి. ప్రత్యేక పూజలో భాగంగా మొలకెత్తిన నవధాన్యాలు, పాలు తీసుకొచ్చి కొత్త రుమాలుతో కప్పి పుట్టపై ఉంచుతారు.

ఆ రుమాలు పైకి లేచినట్లు కనిపిస్తే పూజలు ప్రారంభించడానికి శుభసూచకంగా భావిస్తారని మెస్రం వంశీయుల విశ్వాసం. అంతేకాదు.. రాగి చెంబులో ఉంచిన పాలను నాగదేవత స్వయంగా స్వీకరిస్తాడనే నమ్మకం కూడా తరతరాలుగా కొనసాగుతోంది.

నూతన వధువుల పరిచయం

నాగోబా జాతరలో మరో ప్రత్యేకమైన ఆచారం నూతన వధువుల పరిచయం. మెస్రం వంశీయుల కుటుంబాల్లో వివాహమైన కొత్త వధువులను తప్పనిసరిగా కేస్లాపూర్‌కు తీసుకువచ్చి నాగోబా దేవతకు పూజ చేయిస్తారు. అనంతరం ఆమెను నాగదేవతకు పరిచయం చేస్తారు.

ఈ సంప్రదాయాన్ని స్థానికంగా ‘భేటింగ్‌ కీయ్‌వాల్‌’ గా పిలుస్తారు. నాగోబా సన్నిధికి పరిచయం చేయాల్సిన నూతన వధువులను ‘భేటి కొరియాడ్‌’ అని వ్యవహరిస్తారు. వధువులు తమ ఇంటి నుంచి పూజా సామగ్రిని వెదురు బుట్టలో తీసుకుని, ఎడ్లబండి వెంట కాలినడకన కేస్లాపూర్‌ ఆలయానికి చేరుకోవడం కూడా ఈ సంప్రదాయంలో భాగం. నాగోబా సన్నిధిలో పూజలు పూర్తిచేసిన అనంతరం జాతరలోని ఇతర ఆచారాలు ముగిసిన తర్వాత వారు తమ ఇళ్లకు తిరుగు ప్రయాణమవుతారు.

పాలు, నవధాన్యాలు.. ప్రత్యేక పూజ

నాగోబా మహాపూజలో పాలు, నవధాన్యాలు, మొలకలు వంటి వాటికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. పుట్టను ప్రతీకాత్మకంగా ఏర్పాటు చేసి, దాని వద్ద పూజా కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. పూజ సమయంలో నాగదేవత ప్రత్యక్షమవుతుందని, పూజా సామగ్రిని స్వీకరించి ఆశీర్వదిస్తాడని గిరిజనులలో విశ్వాసం ఉంది. ముఖ్యంగా నాగదేవత పాలు తాగుతాడనే నమ్మకం కూడా తరతరాలుగా కొనసాగుతోంది. ఇలాంటి విశ్వాసాలు శాస్త్రీయంగా నిర్ధారిత అంశాలుగా కాకుండా గిరిజన ఆధ్యాత్మిక విశ్వాసాలుగా అర్థం చేసుకోవాలి.

జాతరలో మరో ప్రత్యేక ఘట్టం.. గిరిజన దర్బార్‌

నాగోబా జాతరకు ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యంతో పాటు సామాజిక, పరిపాలనా కోణం కూడా ఉంది. జాతర చివరి రోజుల్లో నిర్వహించే గిరిజన దర్బార్‌ దీనికి ప్రత్యేక ఉదాహరణ.

ఒకప్పుడు మారుమూల ఆదివాసీ గ్రామాల్లో కనీస సౌకర్యాలు కూడా ఉండేవి కావు. బయటి ప్రపంచంతో పెద్దగా సంబంధాలు లేని పరిస్థితుల్లో గిరిజనులు జీవించేవారు. అధికార యంత్రాంగం కూడా వారి గ్రామాలకు వెళ్లి సమస్యలను తెలుసుకునే పరిస్థితి ఉండేది కాదు. భూమి, హక్కులు, విముక్తి కోసం కొమురం భీం సాగించిన పోరాటం, ఆయన మరణం ఆ కాలంలో గిరిజనుల పరిస్థితిపై తీవ్ర చర్చకు దారితీసింది.

ఈ నేపథ్యంలో గిరిజన ప్రాంతాల్లోని పరిస్థితులను, ఆదివాసీల జీవన విధానాన్ని అధ్యయనం చేసేందుకు నిజాం ప్రభుత్వం ప్రముఖ మానవశాస్త్రవేత్త, లండన్ విశ్వవిద్యాలయ ఆసియా మానవ పరిణామ శాస్త్ర విభాగాధిపతి ప్రొఫెసర్‌ క్రిస్టోఫ్‌ వాన్‌ ఫ్యూరర్‌ హైమన్‌డార్ఫ్‌ను ఆదిలాబాద్‌ ప్రాంతానికి పంపింది. ఆదివాసీల జీవన పరిస్థితులు, వారి హక్కుల కోసం సాగిన పోరాటాలను అధ్యయనం చేసిన ప్రొఫెసర్‌ క్రిస్టోఫ్‌ వాన్‌ ఫ్యూరర్‌ హైమన్‌డార్ఫ్‌.. గిరిజన తిరుగుబాట్లకు దారితీసిన కారణాలను తన రచనల్లో వివరించారు. ఆయన రాసిన ‘Tribes of India: The Struggle for Survival’ గ్రంథంలో భారతదేశంలోని గిరిజన సమాజాలు ఎదుర్కొన్న సామాజిక, ఆర్థిక, పరిపాలనా సమస్యలను, వాటి నేపథ్యంలో చోటుచేసుకున్న ప్రతిఘటనలను విశ్లేషించారు. హైమన్‌డార్ఫ్‌ సూచనల మేరకు 1942-1946 మధ్యలో నాగోబా జాతర వేదికగా గిరిజన దర్బార్‌కు శ్రీకారం చుట్టినట్లు చారిత్రక కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. మారుమూల ప్రాంతాల నుంచి జాతరకు వచ్చే ఆదివాసీలు తమ సమస్యలను నేరుగా అధికారుల దృష్టికి తీసుకెళ్లేందుకు ఈ దర్బార్‌ ఒక వేదికగా మారింది. కాలక్రమంలో ఇది నాగోబా జాతరలో ఒక ముఖ్యమైన సంప్రదాయంగా కొనసాగుతూ వచ్చింది. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కూడా జిల్లా యంత్రాంగం ఆధ్వర్యంలో దర్బార్‌ కొనసాగుతూ వస్తోంది. 1963 నుంచి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో దర్బార్‌ నిర్వహిస్తున్నట్లు చారిత్రక కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. ఈ దర్బార్‌లో  తాగునీరు, విద్య, వైద్యం, రహదారులు, భూమి తదితర అంశాలకు సంబంధించిన అర్జీలు ఎక్కువగా వస్తుంటాయి.

ఒక జాతర.. ఎన్నో తరాల వారసత్వం

నాగోబా జాతరను కేవలం ఒక ఆలయ ఉత్సవంగా చూస్తే దాని అసలు ప్రత్యేకత పూర్తిగా అర్థం కాదు. గోదావరి జలాల కోసం జరిగే పాదయాత్ర నుంచి 22 పొయ్యుల సంప్రదాయం వరకు.. కొత్త వధువుల పరిచయం నుంచి గిరిజన దర్బార్‌ వరకు.. ప్రతి ఆచారం వెనుక ఒక సామాజిక జ్ఞాపకం, ఒక సాంస్కృతిక గుర్తింపు కనిపిస్తుంది.

కాలం మారినా, జీవన విధానాలు మారినా, ఆధునికత గిరిజన ప్రాంతాలకు చేరినా.. నాగోబా జాతరలో మాత్రం పూర్వీకుల ఆచారాలకు ప్రత్యేక స్థానం కొనసాగుతోంది. అందుకే నాగోబా జాతర ఒక పండుగ మాత్రమే కాదు.. గోండు గిరిజనుల సంస్కృతి, విశ్వాసం, కుటుంబ వ్యవస్థ, సామాజిక జీవనం, ప్రకృతి ఆరాధనలను ఒకే వేదికపై చూపించే సజీవ వారసత్వం.