తెలంగాణ నేలపై కాకతీయుల పాలనకు, వారి కళాభిమానానికి, నిర్మాణ నైపుణ్యానికి సాక్ష్యంగా నిలిచే చారిత్రక కట్టడాలు, ఆలయాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. శతాబ్దాలు గడిచినా చెక్కుచెదరకుండా నిలిచిన ఆ నిర్మాణాలు.. ఆనాటి శిల్పుల అపూర్వ ప్రతిభను, వాస్తు పరిజ్ఞానాన్ని, రాతిని మలిచిన నైపుణ్యాన్ని నేటికీ కళ్లకు కడుతున్నాయి. రాతిలో సౌందర్యాన్ని, నిర్మాణంలో శాస్త్రీయతను, ఆధ్యాత్మికతలో కళాత్మకతను మేళవించిన కాకతీయుల వారసత్వంలో ప్రతి ఆలయానికీ ఓ ప్రత్యేకత ఉంది. అలాంటి వైభవోపేతమైన నిర్మాణాల్లో హనుమకొండలోని వేయి స్తంభాల గుడి ఒకటి. కాకతీయుల శిల్పా కళా నైపుణ్యానికి, నిర్మాణ కౌశలానికి తార్కాణంగా నిలిచే చారిత్రక కట్టడాలు, ఆలయాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. అటువంటి వైభవోపేతమైన నిర్మాణాలలో వెయ్యి స్తంభాల గుడి ఒకటి.
రుద్రేశ్వర స్వామి ఆలయంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ కట్టడం కాకతీయుల శిల్పకళా వైభవానికి, నిర్మాణ కౌశలానికి అద్భుత నిదర్శనం. నక్షత్రాకార నిర్మాణం, సున్నితమైన రాతి శిల్పాలు, ఏకశిలా నంది, విభిన్న స్తంభాల అమరిక.. ఇలా ఆలయంలో అడుగడుగునా కాకతీయుల కళా దృష్టి కనిపిస్తుంది. రాతిని కేవలం గోడలు, స్తంభాల కోసం ఉపయోగించకుండా.. దానిపైనే దేవతామూర్తులు, లతలు, తోరణాలు, అలంకారాలు చెక్కి ఆలయాన్ని ఒక సంపూర్ణ శిల్పకళా ప్రదర్శనగా తీర్చిదిద్దారు. వెయ్యి స్తంభాల పేరులోనే కాదు.. ప్రతి స్తంభం వెనుక దాగిన కళలో, ప్రతి శిల్పంలో కనిపించే నైపుణ్యంలో, మొత్తం నిర్మాణంలో ప్రతిబింబించే కాకతీయుల మేధస్సులోనే ఈ ఆలయ అసలైన వైభవం దాగి ఉంది.
మూడు గర్భగుడులు.. మూడు దైవాలు..
కాకతీయ రాజు రుద్రదేవుడు 863 ఏళ్ల క్రితం ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించారు. క్రీ.శ. 1163 ప్రాంతంలో నిర్మాణం పూర్తయినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. ఆ కాలంలోనే రాతిని ప్రధాన నిర్మాణ పదార్థంగా ఉపయోగించి ఇంత సంక్లిష్టమైన ఆకృతిని రూపొందించడం కాకతీయ శిల్పుల నైపుణ్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. వేయి స్తంభాల గుడి కాకతీయుల నాటి అత్యంత ప్రాచీన, అద్భుతమైన 'త్రికూటాలయం' . త్రికూటాలయం అంటే ఒకే ఎత్తైన వేదికపై లేదా ఒకే ప్రాంగణంలో మూడు ప్రత్యేక గర్భగుడులు కలిసి ఉండే దేవాలయం. ఈ ఆలయంలో తూర్పు వైపున ఉండే ప్రధాన గర్భగుడిలో రుద్రేశ్వరుడు (శివుడు) స్వయంభూ లింగంగా దర్శనమిస్తుండగా, పశ్చిమ భాగాన ఉన్న ఆలయంలో శ్రీ వాసుదేవుడు (మహావిష్ణువు), ఉత్తర దిశలోని ఆలయంలో సూర్యభగవానుడు పూజలందుకుంటున్నారు.
ఎత్తైన నక్షత్రాకార వేదికపై..
ఈ ఆలయాన్ని కాకతీయ శైలికి చెందిన 'చాళుక్య-కాకతీయ' మిశ్రమ శిల్పకళతో అత్యంత సునిశితంగా మలిచారు. ముఖ్యంగా ఇక్కడ ఉపయోగించిన మెరిసే నల్లరాతి (బసాల్ట్) స్తంభాలపై చెక్కిన శిల్పాలు ఎంత సున్నితంగా ఉంటాయంటే, శతాబ్దాలు గడిచినా నేటికీ అద్దంలా ప్రతిఫలిస్తూ కనిపిస్తాయి. ద్వారపాలకులు, నాట్యగత్తెల విగ్రహాలు, పూలలతలు, హంసలు, ఏనుగుల వరుసలు, నృత్య భంగిమలను రాతిపై అత్యంత జీవకళ ఉట్టిపడేలా చెక్కడం కాకతీయ శిల్పుల సాటిలేని నైపుణ్యానికి నిదర్శనం. ప్రవేశ ద్వారాల వద్ద ఉండే లతా మంటపాలు, రాతి జాలీలు ఆనాటి సూక్ష్మ శిల్పకళా ప్రజ్ఞను చాటిచెబుతాయి.
ఈ ఆలయ నిర్మాణ శైలి వాస్తుశాస్త్ర పరంగా ఎంతో విలక్షణమైంది. ఇక్కడి ప్రధాన త్రికూటాలయాన్ని ఎత్తైన నక్షత్రాకార వేదికపై నిర్మించారు. ఈ వేదిక ఆలయానికి దృఢత్వాన్ని ఇవ్వడమే కాకుండా, పర్యాటకులు చుట్టూ తిరుగుతూ ఆలయ బాహ్య సౌందర్యాన్ని వీక్షించేలా ప్రదక్షిణ పథంగా దోహదపడుతుంది. గర్భగుడుల పైన ఉండే శిఖరాల భారాన్ని సమర్థవంతంగా భరించేలా, మరియు భూకంపాలు వంటి సహజ విపత్తులను తట్టుకునేలా రాళ్లను ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించే 'ఇంటర్లాకింగ్' (పజ్జిల్) సాంకేతికతను ఇందులో వాడారు.
ఒక్క స్తంభం కూడా మరొక స్తంభాన్ని అడ్డుకోకుండా
వెయ్యి స్తంభాలు' అనే పేరు వెనుక ఉన్న ఇంజనీరింగ్ అద్భుతం ఎంతో ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది. ఆలయంలో అచ్చంగా వెయ్యి స్తంభాలు లేకపోయినా, మండపంలో నిలబడి చూసినప్పుడు ఏ కోణం నుంచి చూసినా ఒక్క స్తంభం కూడా మరొక స్తంభాన్ని అడ్డుకోకుండా అమర్చడం వీరి జ్యామితీయ (Geometrical) నైపుణ్యానికి తార్కాణం. విశాలమైన మండపం అంతటా స్తంభాల వరుసలు కంటికి అనంతంగా కనిపిస్తూ, వెయ్యి స్తంభాల అడవిలో నిలబడిన భ్రమను కలిగిస్తాయి. ప్రాచీన కాలంలో 'వేయి' అనే పదాన్ని అపరిమితమైన విస్తరణకు ప్రాతిపదికగా వాడేవారు. కాలక్రమేణా దండయాత్రల వల్ల కొన్ని వెలుపలి కళ్యాణమండప భాగాలు దెబ్బతిన్నప్పటికీ, మిగిలిన స్తంభాల అమరిక, వాటిపై తీర్చిదిద్దిన చక్రాలు, హంసల చెక్కడాలు నేటికీ కాకతీయుల ప్రాచీన ఇంజనీరింగ్ ప్రతిభను ప్రపంచానికి చాటిచెబుతున్నాయి.
ఏ దిశ నుంచి వీక్షించినా మూలవిరాట్టు కనిపించేలా నిర్మాణం
ఆలయ మండపంలో నిలబడి చూసినప్పుడు, ఒక స్తంభం మరొక స్తంభం యొక్క దృశ్యానికి ఏమాత్రం అడ్డంకి కాకుండా అత్యంత ఖచ్చితమైన జ్యామితీయ సాంకేతికతతో ఈ నిర్మాణాన్ని రూపొందించారు. మీరు ఏ దిశ నుంచి వీక్షించినా, దేవుని మూలవిరాట్టు స్పష్టంగా కనిపించేలా ఈ స్తంభాల అమరికను శిల్పాచార్యులు ఎంతో అద్భుతంగా తీర్చిదిద్దారు. ఆలయ ప్రాంగణంలో స్తంభాలను పేర్చిన తీరు అత్యంత అద్భుతంగా ఆకట్టుకుంటుంది. స్తంభాలు, విస్తృత మండపాలు మరియు ప్రధాన గర్భగుడుల నడుమ ఒక అపూర్వమైన సమతుల్యతను ప్రతిబింబించేలా ఈ నిర్మాణ శైలిని తీర్చిదిద్దారు. దీనివల్ల ఆలయంలోని ఏ కోణం నుంచి వీక్షించినా, అంతర్భాగాలన్నీ ఎంతో స్పష్టంగా కంటికి కనిపించే అసాధారణ దృశ్యానుభూతి భక్తులకు కలుగుతుంది.
ఏకశిలా నంది.. రాతిలో ఒదిగిన జీవకళ
వేయి స్తంభాల గుడి ప్రాంగణంలో శివునికి ఎదురుగా కొలువైన ఏకశిలా నంది మరో ప్రధాన ఆకర్షణ. నల్ల బసాల్ట్ రాతితో మలిచిన ఈ నంది సుమారు ఆరు అడుగుల ఎత్తుతో ఆకట్టుకుంటుంది. ఆలయ ముఖద్వారం వద్ద, రంగమండపానికి అభిముఖంగా ప్రత్యేక వేదికపై నందిని ప్రతిష్ఠించారు. నంది శిల్పంలో కనిపించే ఆభరణాలు, శరీర నిర్మాణం, ముఖ కవళికలు, కండరాల తీరు, ఇతర సూక్ష్మ అలంకరణలు కాకతీయ శిల్పుల అద్భుత నైపుణ్యాన్ని చాటుతాయి. కఠినమైన రాతిని ఇంత సున్నితంగా, సహజత్వం ఉట్టిపడేలా మలచడం ఆనాటి శిల్పకళా ప్రతిభకు నిదర్శనం.
కళ్యాణమండపం పునరుద్ధరణ
కాకతీయుల శిల్పకళా వైభవానికి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యంగా నిలిచే హనుమకొండలోని వేయి స్తంభాల గుడి (రుద్రేశ్వరాలయం) ప్రాంగణంలోని చారిత్రక కళ్యాణమండప పునరుద్ధరణ ప్రక్రియ భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ (ASI) చరిత్రలోనే ఒక అపూర్వమైన ఇంజనీరింగ్ అద్భుతంగా నిలిచింది. క్రీ.శ.1324-25లో దండయాత్రలు, కాలక్రమేణా సంభవించిన ప్రకృతి వైపరీత్యాల వల్ల కుంగిపోయి శిథిలావస్థకు చేరిన 132 భారీ రాతి స్తంభాల ఈ మండపాన్ని కాపాడేందుకు ASI శాస్త్రీయమైన 'అనాస్టిలోసిస్' పద్ధతిని చేపట్టింది. ఇందులో భాగంగా మండపంలోని ప్రతి రాతి స్తంభానికి, తోరణానికి ప్రత్యేక నంబరింగ్ ఇచ్చి సురక్షితంగా విడదీసి, పునాదుల కోసం కాకతీయులు వాడిన పురాతన 'సాండ్ బాక్స్' (ఇసుక పునాది) సాంకేతికతనే తిరిగి ఉపయోగించి భూకంపాలను తట్టుకునేలా అత్యంత దృఢమైన పునాదిని నిర్మించారు. ఆ తర్వాత ఏ ఒక్క శిల్పకళా రూపాన్ని మార్చకుండా, ప్రాచీన కాకతీయ 'ఇంటర్లాకింగ్' (పజిల్) పద్ధతిలోనే రాళ్లను యథాతథంగా అమర్చి ఈ కళ్యాణమండపానికి పూర్వ వైభవాన్ని సంతరింపజేశారు. 2024 మార్చి 8న పునరుద్ధరించిన మండపాన్ని అధికారికంగా ప్రారంభించారు. అనంతరం కూడా సంరక్షణ, పునరుద్ధరణకు సంబంధించిన పనులు కొనసాగుతున్నాయి.