1995 ఆగస్ట్ ఎపిసోడ్ తర్వాత ముఖ్యమంత్రిగా నారా చంద్రబాబునాయుడు శకం మొదలైంది. ఆర్థిక లోటును అధిగమించేందుకు కఠినమైన పాలనా, ఆర్థిక సంస్కరణల ప్రక్రియ ప్రారంభించారు. మరోవైపు ఆగస్ట్ సంక్షోభంతో ముఖ్యమంత్రి పదవిని కోల్పోయిన ఎన్టీ రామారావు రాజకీయంగా ఏమాత్రం వెనక్కి తగ్గలేదు. ప్రజల్లో తనకే అసలైన ప్రాబల్యం ఉందంటూ ఎన్టీఆర్ ప్రజాక్షేత్రంలో నిరసన గళం విప్పడం ప్రారంభించారు. వీటన్నిటి మధ్య కొంత కాలానికి ఎన్టీఆర్ మరణించారు. ఈ నేపథ్యంలో 1995 ఆగస్టు సంక్షోభం నుంచి ఎన్టీఆర్ మరణం వరకు జరిగిన పరిణామాలు.. టీడీపీ చరిత్రనే కాదు, ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయాల దిశను కూడా శాశ్వతంగా మార్చాయి. ఆ కీలక ఘటనల పరంపరను ఇప్పుడు చూద్దాం.
చంద్రబాబు వర్గానికి సైకిల్ గుర్తు
1995 ఆగస్ట్ ఎపిసోడ్ తర్వాత టీడీపీకి ప్రతీకగా మారిన సైకిల్ గుర్తుపై చంద్రబాబునాయుడు, ఎన్టీఆర్ వర్గాల మధ్య వివాదం తలెత్తింది. పార్టీ వ్యవస్థాపకుడిగా, అసలైన తెలుగుదేశం తనదేనని, సైకిల్ గుర్తు తనకే చెందుతుందని ఎన్టీఆర్ కేంద్ర ఎన్నికల కమిషన్‌ను కోరారు. మెజారిటీ శాసనసభ్యులు (ఎమ్మెల్యేలు), లోక్‌సభ సభ్యులు, పార్టీ కార్యవర్గ సభ్యుల మద్దతు తనకే ఉన్నందున, చట్టబద్ధమైన టీడీపీ తమదేనని చంద్రబాబు వర్గం వాదించింది. సంఖ్యాబలాన్ని (Majority Rule) ప్రామాణికంగా తీసుకున్న ఎన్నికల కమిషన్, చంద్రబాబు నాయకత్వంలోని వర్గాన్నే అధికారిక తెలుగుదేశం పార్టీగా గుర్తించింది. దీని ఫలితంగా పార్టీ అధికారిక చిహ్నమైన 'సైకిల్' గుర్తును చంద్రబాబు వర్గానికే కేటాయిస్తూ ఈసీ తీర్పునిచ్చింది. 'సైకిల్' గుర్తు లభించడంతో చంద్రబాబు నాయుడి వర్గానికి చట్టబద్ధత, రాజకీయ స్థిరత్వం లభించింది. 1996 లోక్‌సభ ఎన్నికల సమయానికి గ్రామీణ స్థాయి ఓటర్లలో సైకిల్ గుర్తుపై ఉన్న అనుబంధం చంద్రబాబు నేతృత్వంలోని టీడీపీకి భారీగా కలసివచ్చింది.
పార్టీ నిధులు..కార్యాలయాలు కూడా
1995 ఆగస్ట్ సంక్షోభం తర్వాత సైకిల్ గుర్తుపై మాత్రమే కాదు.. పార్టీ పేరు, ప్రధాన కార్యాలయం (ఎన్టీఆర్ ట్రస్ట్ భవన్/హైదరాబాద్‌లోని ఆఫీస్), పార్టీ నిధులు (Party Funds) ఎవరికి చెందుతాయనే అంశంపై కూడా పెద్ద ఎత్తున న్యాయపోరాటం జరిగింది. 1995 సంక్షోభం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు, తెలుగుదేశం పార్టీకి సంబంధించి పలు బ్యాంక్ ఖాతాల్లో కోట్లాది రూపాయల నిధులు డిపాజిట్ అయి ఉన్నాయి. పార్టీ వ్యవస్థాపకుడు, అధ్యక్షుడిగా ఆ నిధులు ఉపయోగించే పూర్తి హక్కు ఎన్.టి. రామారావుకే ఉంటుందని ఆయన అనుచరులు వాదించారు. పార్టీ రాజ్యాంగం ప్రకారం నిధులు వ్యక్తిగత ఆస్తి కాదని, మూడింట రెండొంతుల కంటే ఎక్కువ మంది ఎమ్మెల్యేలు, ఎంపీలు, జనరల్ కౌన్సిల్ సభ్యుల మద్దతు ఉన్న నూతన అధ్యక్షుడికే ఆ బ్యాంక్ ఖాతాల నిర్వహణ హక్కు ఉంటుందని చంద్రబాబు వర్గం కోర్టును అభ్యర్థించింది. ఒక రాజకీయ పార్టీకి చెందిన ఆస్తులు, నిధులు ఏ ఒక్క వ్యక్తి సొంతం కావని, పార్టీ రాజ్యాంగాన్ని అనుసరించి మెజారిటీ ప్రతినిధుల ఆమోదం పొందిన వర్గానికే ఆ నిధులను వినియోగించే హక్కు ఉంటుందని న్యాయస్థానాలు స్పష్టం చేశాయి. చంద్రబాబు నాయకత్వంలోని వర్గాన్ని చట్టబద్ధమైన టీడీపీగా గుర్తించిన నేపథ్యంలో, పార్టీ బ్యాంక్ ఖాతాల నిర్వహణ బాధ్యతలను, నిధుల వినియోగ హక్కులను చంద్రబాబు నాయుడి వర్గానికే అనుకూలంగా ఇస్తూ తీర్పులు వెలువడ్డాయి. ఈ తీర్పు ఫలితంగా ఎన్టీఆర్ వర్గానికి పార్టీకి సంబంధించిన పాత బ్యాంక్ ఖాతాల నుండి రూపాయి కూడా తీసుకునే అవకాశం లేకుండా పోయింది. పార్టీ కార్యాలయాలు, ఇతర ఆస్తుల నిర్వహణ హక్కులు చంద్రబాబు ఆధీనంలో ఉన్న చట్టబద్ధమైన టీడీపీ వర్గానికే సంక్రమించాయి.
విషాదంగా ముగిసిన..మహానేత జీవితం
1995 ఆగస్ట్ సంక్షోభంతో ముఖ్యమంత్రి పదవిని కోల్పోయిన ఎన్టీ రామారావు రాజకీయంగా పోరాటం కొనసాగించినప్పటికీ, ఆ ప్రయాణం ఎక్కువ కాలం సాగలేదు. 1996 జనవరి 18న తెలుగుదేశం పార్టీ స్థాపకుడు, ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి నందమూరి తారక రామారావు 72 ఏళ్ల వయసులో హైదరాబాదులోని తన నివాసంలో అకస్మాత్తుగా గుండెపోటుతో పరమపదించారు. ఈ సంఘటన నాటి తెలుగు సమాజాన్ని, రాజకీయ రంగాన్ని తీవ్ర దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది. 1995 ఆగస్ట్ సంక్షోభం, ముఖ్యమంత్రి పదవి కోల్పోవడం, ఆ తర్వాత తన రాజకీయ ప్రాబల్యాన్ని తిరిగి నిరూపించుకునేందుకు చేసిన ప్రయత్నాల మధ్యే తుదిశ్వాస విడిచారు. 1995 ఆగస్ట్ నుంచి 1996 జనవరి 18 వరకు.. కేవలం ఐదు నెలల్లోనే ఎన్టీఆర్ జీవితం విషాదంగా ముగిసింది.
ప్రభావం చూపలేకపోయిన..సింహం
ఎన్టీఆర్ మరణించిన అనంతరం, ఆయన రాజకీయ వారసత్వాన్ని కొనసాగించేందుకు లక్ష్మీపార్వతి ‘ఎన్టీఆర్ తెలుగుదేశం పార్టీ (లక్ష్మీపార్వతి)’ని ఏర్పాటు చేశారు. 1996 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో ఈ పార్టీ ‘సింహం’ గుర్తుపై పోటీ చేసింది. ఎన్టీఆర్ మరణంతో వచ్చిన సానుభూతి పవనాలు, లక్ష్మీపార్వతి ప్రచారం దృష్ట్యా 'ఎన్టీఆర్ టీడీపీ' గట్టి పోటీ ఇస్తుందని భావించారు. ఎన్టీఆర్ టీడీపీ ఆశించిన స్థాయిలో ప్రభావం చూపలేకపోయింది. మొత్తం 42 స్థానాల్లో పోటీ చేసి 32,49,267 ఓట్లు అంటే 10.66 శాతం ఓట్లు సాధించినా ఒక్క సీటు కూడా గెలవలేదు. ఎన్టీఆర్ టీడీపీ తరపున శ్రీకాకుళం లోకసభ సీటు నుంచి పోటీ చేసిన ఎన్టీఆర్ పెద్ద కుమారుడు జయకృష్ణ సైతం ఓడిపోయారు.
1996లో చంద్రబాబుకే ప్రజల మద్దతు ఎందుకు ?
1996 లోక్‌సభ ఎన్నికలు చంద్రబాబుకు కేవలం ఎన్నికలు కాదు.. 1995 ఆగస్టు సంక్షోభానికి ప్రజల ముందు వచ్చిన తొలి రాజకీయ పరీక్ష. ఎన్టీఆర్ వారసత్వాన్ని లక్ష్మీపార్వతి తనవైపు నిలబెట్టుకునేందుకు ప్రయత్నించినా.. ఓటర్లు మాత్రం సంస్థాగతంగా బలమైన చంద్రబాబు నాయకత్వంలోని టీడీపీకే ఎక్కువ మద్దతు ఇచ్చారు. బలమైన పార్టీ యంత్రాంగం, ఎమ్మెల్యేలు–కేడర్‌ మద్దతు, ఎన్టీఆర్ పేరుతోనే ప్రచారం చేయడం, వామపక్షాలతో పొత్తు, పాలనపై దృష్టి పెట్టడం.. ఇవన్నీ చంద్రబాబు వర్గానికి కలిసొచ్చాయి. ఫలితంగా టీడీపీ 16 లోక్‌సభ స్థానాలు గెలిచి పార్టీపై, ప్రభుత్వంపైన ఉన్న పట్టును ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా నిరూపించుకుంది. కాంగ్రెస్‌ 42 స్థానాల్లో 22 గెలిచి 39.66 శాతం ఓట్లు సాధించింది.
1996 తర్వాత ఢిల్లీ రాజకీయాల్లో చంద్రబాబు ‘కింగ్‌మేకర్‌’
1996 తర్వాత చంద్రబాబు రాజకీయ ప్రయాణంలో ఒక కీలక మార్పు కనిపిస్తుంది: 1995లో హైదరాబాద్‌లో టీడీపీపై తన పట్టును సాధించిన నాయకుడిగా ఉన్న ఆయన.. 1996 నాటికి ఢిల్లీలో అనేక ప్రాంతీయ పార్టీలను ఒకే వేదికపైకి తీసుకొచ్చి కేంద్ర ప్రభుత్వ ఏర్పాటును ప్రభావితం చేసిన ‘కింగ్‌మేకర్‌’గా ఎదిగారు. ఇదే తరువాతి కాలంలో చంద్రబాబు జాతీయ రాజకీయాల్లో పోషించిన కీలక పాత్రకు పునాది వేసింది. 1996 లోక్‌సభ ఎన్నికలు దేశ రాజకీయాల్లో హంగ్‌ పార్లమెంట్‌కు దారితీశాయి. బీజేపీ 161 స్థానాలతో అతిపెద్ద పార్టీగా అవతరించినా మెజారిటీ సాధించలేకపోవడంతో అటల్‌ బిహారీ వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం కేవలం 13 రోజుల్లోనే పడిపోయింది. ఆ తర్వాత కాంగ్రెస్‌ బయట నుంచి మద్దతు ఇవ్వడానికి అంగీకరించడంతో జనతాదళ్‌, వామపక్షాలు, టీడీపీ, డీఎంకే, సమాజ్‌వాదీ పార్టీ తదితర 13 పార్టీలతో యునైటెడ్ ఫ్రంట్ ఏర్పడింది. ఈ కూటమికి టీడీపీ అధినేత, ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడు కన్వీనర్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. యునైటెడ్ ఫ్రంట్ కన్వీనర్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన చంద్రబాబు, వివిధ భిన్న రాజకీయ భావజాలాలు కలిగిన ప్రాంతీయ పార్టీలను ఒకే తాటిపైకి తీసుకువచ్చి ప్రభుత్వాన్ని నడిపించడంలో అసాధారణమైన సమన్వయ శైలిని ప్రదర్శించారు. హెచ్.డి. దేవేగౌడ, ఆ తర్వాత ఐ.కె. గుజ్రాల్‌లను ప్రధానమంత్రులుగా ఎంపిక చేయడంలో ‘కింగ్ మేకర్’ పాత్రను పోషించారు.
హైటెక్ సీఎంగా చంద్రబాబు
చంద్రబాబు ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించే సమయానికి రాష్ట్ర ఖజానా తీవ్రమైన ఆర్థిక లోటుతో కొట్టుమిట్టాడుతోంది. సంక్షేమ పథకాలు నడపాలంటే ఆదాయ వనరులను పెంచడం తప్పనిసరిగా మారింది. ఎన్టీఆర్ అమలు చేసిన అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన రూ. 2 కే కిలో బియ్యం పథకం వల్ల ఖజానాపై పడుతున్న భారాన్ని తగ్గించేందుకు, బియ్యం ధరను కేజీ రూ. 3.50 కి సవరించారు. సంపూర్ణ మద్యనిషేధం కారణంగా ఏటా వేల కోట్ల రూపాయల రాబడిని రాష్ట్రం కోల్పోతోంది. దీనిని అధిగమించడానికి ప్రభుత్వం దశలవారీగా మద్యనిషేధం నుండి సడలింపులు ఇచ్చి, మద్యం విక్రయాలను పునరుద్ధరించారు. సంక్షేమ రాజ్య స్థానంలో అభివృద్ధి + సంక్షేమం అనే నూతన ఆర్థిక నమూనాను అనుసరించారు. ప్రపంచ బ్యాంకు (World Bank) రుణాలు, 'జన్మభూమి' కార్యక్రమం, హైదరాబాద్‌లో 'హైటెక్ సిటీ' నిర్మాణం, ఐటీ కంపెనీల స్థాపనను ప్రోత్సాహించండం వంటి నిర్ణయాలతో హైటెక్ సీఎంగా పేరుగాంచారు.