మగ్గం నుంచి మెటల్‌ వరకు ప్రపంచం మెచ్చిన తెలంగాణ ‘ బ్రాండ్స్’

తెలంగాణ అంటే కేవలం కోటలు, దేవాలయాలు, జాతరలు, పండుగలే కాదు.. తరతరాలుగా చేతివృత్తిదారుల చేతుల్లో రూపుదిద్దుకున్న కళలకు కూడా ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉంది. ఒకచోట చెక్కతో అందమైన బొమ్మలు రూపుదిద్దుకుంటే.. మరోచోట రాగి, ఇత్తడి పలకలపై అద్భుతమైన ఆకృతులు పుడతాయి. ఇంకొకచోట వెండి తీగలు సున్నితమైన కళాఖండాలుగా మారతాయి. మగ్గంపై నూలు రంగులుగా మారి ప్రపంచానికి గుర్తుండిపోయే చీరలను అందిస్తుంది. ఈ కళలకు ప్రాంతం పేరే బ్రాండ్‌గా మారింది. అటువంటి కొన్ని తెలంగాణ బ్రాండ్స్ గురించి తెలుసుకుందాం.

నిర్మల్ కొయ్య బొమ్మలు

ఉత్తర తెలంగాణలోని నిర్మల్  పేరు చెప్పగానే ముందుగా గుర్తుకొచ్చేది నిర్మల్ కొయ్య బొమ్మలు. నిర్మల్ బొమ్మల తయారీ సంప్రదాయం 17వ శతాబ్దంలో ఇక్కడికి వచ్చిన నఖాష్ కళాకారుల సంప్రదాయంతో ముడిపడి ఉంది. ఆ సమయంలోని నిర్మల్‌ పాలకులు ఈ నఖాష్ కళాకారులను రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్ ప్రాంతాల నుండి ఇక్కడికి రప్పించి పోషించారు. 1830ల్లో ఈ ప్రాంతాన్ని దర్శించిన యాత్రాచరిత్రకారుడు ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య నిర్మల్ బొమ్మల గురించి చాలా ప్రస్తావించారు. ఐఐటీ బాంబేకు చెందిన D'Source అధ్యయనం దీనిని సుమారు 400 ఏళ్ల నాటి కళారూపంగా పేర్కొంటుంది.

ఈ బొమ్మల తయారీలో తేలికైన పొనికి చెక్క, సహజమైన రంగులను వినియోగిస్తారు. చింతగింజల పిండితో తయారు చేసిన జిగురుతో చిన్న చెక్క ముక్కలను కావలసిన రీతిలో చెక్కి ఆ బొమ్మలకు అతికించి స్వరూపం కల్పిస్తారు. ఆ తరువాత బొమ్మను ఎండలో అరబెట్టి రంగులు వేస్తారు. అడవుల్లో దొరికే ఆకు పసర్లు, సహజ వర్ణాలు ఉపయోగించి బంగారు వర్ణనాన్ని తయారు చేస్తారు. నిర్మల్ బొమ్మలకు 2007లో GI గుర్తింపు లభించింది.

పెంబర్తి లోహ కళ

జనగామ జిల్లాలోని పెంబర్తి పేరు చెప్పగానే గుర్తుకొచ్చేది ఇత్తడి, రాగి లోహాలతో రూపొందించే అద్భుతమైన కళాఖండాలు. హస్తకళా నైపుణ్యంతో పెంబర్తి కళాకారులు సాధారణ లోహపు ముద్దకు కళారూపం ఇచ్చి ఇత్తడితోనే పుత్తడిని తలపించే అద్భుతాలను సృష్టిస్తున్నారు. ఒకప్పుడు మారుమూల పల్లెగా ఉన్న పెంబర్తి.. నేడు తన ప్రత్యేక లోహ కళతో దేశ, విదేశాల్లో గుర్తింపు పొందింది.

పెంబర్తి లోహ కళకు కాకతీయుల కాలం నుంచే చరిత్ర ఉన్నట్లు చెబుతారు. కాకతీయుల అనంతరం కొంతకాలం ఈ కళకు ఆదరణ తగ్గినప్పటికీ, నిజాం పాలనలో మళ్లీ పునర్వైభవం లభించింది. హస్తకళలపై ఆసక్తి చూపిన నిజాం పాలకులు పెంబర్తి కళాకారులను ప్రోత్సహించడంతోపాటు పెంబర్తిలో వారికి స్థలాలు కేటాయించినట్లు స్థానిక చరిత్ర చెబుతోంది. ఆ తర్వాత ఈ గ్రామం లోహ కళకు ఒక ప్రత్యేక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.

ఇత్తడి, రాగి పలకలను ప్రత్యేకమైన లక్కపై అమర్చి, ఉలి, సుత్తులతో వాటిపై ఆకృతులను చెక్కడం, పైకి ఉబ్బెత్తుగా తీసుకురావడం ఈ కళలోని ప్రధాన ప్రక్రియ. దేవతా విగ్రహాలు, దీపాలు, పూజా సామగ్రి, పాన్దాన్లు, ఇత్తర్‌దాన్లు, గృహోపకరణాలు, అలంకరణ వస్తువులు, జ్ఞాపికలు ఇలా ఎన్నో రకాల కళాఖండాలను తయారు చేస్తారు. కళాకారుల చేతుల్లో లోహం కేవలం వస్తువుగా మిగలకుండా.. సున్నితమైన శిల్పంగా మారుతుంది.

పెంబర్తి కళకు మరో ప్రత్యేకత ఆలయాల కోసం చేసే లోహ తాపడం. ఇత్తడి, రాగి, వెండి, బంగారం వంటి లోహాలతో ఆలయ ద్వారాలు, ధ్వజస్తంభ తొడుగులు, గోపుర కలశాలు, కవచాలు, ఇతర అలంకరణ భాగాలను రూపొందించడంలో ఇక్కడి కళాకారులకు ప్రత్యేక నైపుణ్యం ఉంది. వేములవాడ రాజన్న ఆలయానికి సంబంధించిన ద్వారాల అలంకరణ, శ్రీకాళహస్తి ఆలయానికి చెందిన వెండి తొడుగులు, బాసర సరస్వతీదేవి విగ్రహం వంటి అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక పనుల్లో పెంబర్తి కళాకారుల నైపుణ్యం వినియోగించినట్లు పేర్కొంటారు.

యాదాద్రి శ్రీ లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయ పునర్నిర్మాణంలోనూ పెంబర్తి కళాకారులు భాగస్వాములయ్యారు. ఆలయ నిర్మాణంలో భాగంగా భారీ స్థాయిలో వెండి, ఇత్తడి లోహాలతో వివిధ భాగాలకు తాపడం, అలంకరణ పనులు చేపట్టారు. అమెరికాలోని టెక్సాస్‌లోని శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయానికి కిరీటం, తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానానికి చెందిన శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి మకుటం, బంగారు శంఖు–చక్రాల వంటి ప్రతిష్ఠాత్మక కళాఖండాల తయారీలోనూ పెంబర్తి కళాకారుల నైపుణ్యం వినియోగించినట్లు సమాచారం.

1975లో జరిగిన తొలి తెలుగు ప్రపంచ మహాసభలకు సంబంధించిన లోగోలు, షీల్డులను ఇక్కడే రూపొందించారు.  ప్రభుత్వ కార్యక్రమాల్లో అందించే పలు జ్ఞాపికలు, నంది అవార్డులు, పోలీసు శాఖకు సంబంధించిన శౌర్య పతకాలు, తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం గరుడ అవార్డులు వంటి అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక పురస్కారాలు ఇక్కడే రూపొందుతాయి.

ఈ కళకు దేశీయంగానే కాకుండా అంతర్జాతీయంగానూ ఆదరణ లభించింది. పెంబర్తిలో తయారైన కళాత్మక లోహ వస్తువులకు అమెరికా, జర్మనీ, బెల్జియం, జపాన్ వంటి దేశాల్లోనూ మార్కెట్ ఉన్నట్లు హస్తకళా రంగానికి సంబంధించిన సమాచారం చెబుతోంది. దీంతో ఒక చిన్న గ్రామంలో తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న కళా సంప్రదాయం అంతర్జాతీయ మార్కెట్‌లోనూ తన ప్రత్యేకతను చాటుకుంటోంది.

పెంబర్తి మెటల్ క్రాఫ్ట్‌కు 2010లో భౌగోళిక సూచిక (GI) గుర్తింపు లభించింది. ఈ గుర్తింపు పెంబర్తి ప్రాంతానికి చెందిన ప్రత్యేక లోహ కళకు అధికారిక గుర్తింపును మరింత బలోపేతం చేసింది. అనంతరం 2023లో కేంద్ర ప్రభుత్వ జాతీయ పర్యాటక అవార్డుల్లో పెంబర్తి ఎంపిక కావడం కూడా ఈ కళకు లభించిన గుర్తింపులో మరో మైలురాయిగా నిలిచింది.

పోచంపల్లి ఇక్కత్

తెలంగాణ చేనేత కళకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తింపు తీసుకొచ్చిన పేర్లలో పోచంపల్లి ఇక్కత్ ఒకటి. యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లాలోని భూదాన్ పోచంపల్లి కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందిన ఈ ప్రత్యేక నేత విధానం సాధారణ రంగుల అద్దకం కాదు. వస్త్రంపై డిజైన్‌ను ముద్రించడం కాకుండా.. నూలుకే ముందుగా రంగులు, ఆకృతులు అద్దడం, ఆ తర్వాత ఆ నూలును మగ్గంపై నేయడం దీని ప్రత్యేకత.

ఇక్కత్ తయారీ ప్రక్రియలో ముందుగా నూలును అవసరమైన ఆకృతులకు అనుగుణంగా కట్టలు కట్టి, రంగు పడకూడని ప్రాంతాలను ప్రత్యేకంగా బిగిస్తారు. అనంతరం వివిధ రంగులను దశలవారీగా అద్దుతారు. ఇలా రంగులు వేసిన నూలును మగ్గంపై అమర్చి నేసినప్పుడు ముందుగా నిర్ణయించిన ఆకృతులు వస్త్రంపై రూపుదిద్దుకుంటాయి. ఈ ప్రక్రియలో నూలును ఎంత కచ్చితంగా కట్టారు, రంగులు ఎంత సమన్వయంతో వేశారు అన్నదానిపైనే తుది డిజైన్ నాణ్యత ఆధారపడి ఉంటుంది.

పోచంపల్లిలో ఇక్కత్ కళ ఆధునిక రూపంలో అభివృద్ధి చెందడానికి 1950ల కాలం కీలక మలుపుగా నిలిచింది. స్థానికంగా చేనేత రంగంలో పనిచేసిన కర్నాటి అనంతరాములు గుజరాత్‌లోని ప్రాంతాలకు వెళ్లి ఈ నేత పద్ధతిపై శిక్షణ పొందిన అనంతరం, పోచంపల్లిలో పట్టు నూలుతో ఇక్కత్‌ను అభివృద్ధి  చేసినట్లు చరిత్ర చెబుతోంది.

కాలక్రమంలో పోచంపల్లి ఇక్కత్ కు జాతీయ, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పెరిగింది. 2005లో పోచంపల్లి ఇకత్‌కు భౌగోళిక సూచిక (GI) గుర్తింపు లభించింది. 2021లో భూదాన్ పోచంపల్లి గ్రామం ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రపంచ పర్యాటక సంస్థ (UNWTO) ఎంపిక చేసిన ‘Best Tourism Villages’లో చోటు సంపాదించింది. ఈ గుర్తింపు పోచంపల్లి చేనేత వారసత్వాన్ని గ్రామీణ జీవనం, స్థానిక సంస్కృతి, పర్యాటక ఆకర్షణలతో అనుసంధానిస్తూ ప్రపంచ వేదికపైకి తీసుకెళ్లింది.

గద్వాల్ చీర

తెలంగాణ చేనేతకు ప్రత్యేక గుర్తింపు తీసుకొచ్చిన ప్రాంతీయ బ్రాండ్లలో గద్వాల్ చీరలు ముందువరుసలో ఉంటాయి. జోగులాంబ గద్వాల జిల్లాలోని గద్వాల్ ప్రాంతం కేంద్రంగా తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న ఈ నేత కళ.. తేలికైన వస్త్రం, పట్టు–పత్తి కలయిక, నాజూకైన జరీ పనితనంతో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందింది. మగ్గంపై రూపుదిద్దుకునే ఈ చీరలు తెలంగాణ చేనేత నైపుణ్యానికి ప్రతీకగా నిలిచాయి.

గద్వాల్ నేత సంప్రదాయం సుమారు 200 ఏళ్ల క్రితం గద్వాల్ సంస్థాన రాణుల ఆదరణతో అభివృద్ధి చెందిందని చెబుతారు. తొలి దశలో ఈ చీరలను ‘మతియంపేట చీరలు’గా పిలిచేవారని స్థానిక చరిత్రలో ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. కాలక్రమంలో గద్వాల్ ప్రాంతంతో ఈ చీరలకు అనుబంధం పెరగడంతో ‘గద్వాల్ చీరలు’గా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

గద్వాల్ చీరల ప్రధాన ప్రత్యేకత వాటి తేలికపాటి నేయు విధానం. ఎంతో సన్నగా, తేలికగా నేయడం వల్ల కొన్ని చీరలను చిన్న పరిమాణంలో మడవవచ్చని, ఉంగరం గుండా కూడా దూరేంత సున్నితంగా ఉంటాయని ప్రచారంలో ఉంది. అయితే ఈ ప్రత్యేకత వెనుక ఉన్న అసలైన గొప్పతనం.. నేయుగాళ్ల సూక్ష్మ నైపుణ్యమే.

గద్వాల్ చీర తయారీలో సాధారణంగా తేలికైన పత్తి వస్త్రానికి పట్టు పల్లూ, పట్టు అంచులను అనుసంధానం చేస్తారు. పత్తి, పట్టులాంటి భిన్నమైన నూలు రకాల మధ్య బలమైన, అందమైన కలయికను సాధించడం ఈ నేతలో కీలకమైన నైపుణ్యం. కుప్పడం లేదా ఇంటర్‌లాక్డ్ వీవ్ పద్ధతిలో అంచు, పల్లూ, శరీర భాగాలను అనుసంధానం చేయడం వల్ల చీరకు ప్రత్యేకమైన నిర్మాణం, మన్నిక వస్తాయి.

గద్వాల్ చీరల అంచులు, పల్లూలపై జరీతో ఆలయ గోపురాల ఆకృతులు, పూలు, రేఖాగణిత నమూనాలు వంటి సంప్రదాయ డిజైన్లు అద్దుతారు. రంగుల ఎంపిక, జరీ పనితనం, నూలు నాణ్యతతో పాటు డిజైన్‌ను మగ్గంపై ఖచ్చితంగా అమర్చడం ఈ చీరల అందాన్ని మరింత పెంచుతుంది.

గద్వాల్ చేనేతకు ఆధ్యాత్మిక అనుబంధం కూడా ఉంది. తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వర స్వామివారి బ్రహ్మోత్సవాల సందర్భంగా సమర్పించే పట్టు వస్త్రాల తయారీలో గద్వాల్ చేనేతకు ప్రత్యేక స్థానం ఉందని చెబుతారు. దీంతో గద్వాల్ మగ్గాలపై తయారయ్యే వస్త్రాలకు భక్తి, సంప్రదాయం, కళాత్మకత కలిసిన ప్రత్యేక గుర్తింపు ఏర్పడింది. గద్వాల్ చీరల ప్రత్యేకతకు అధికారిక గుర్తింపుగా 2010లో గద్వాల్ చీరలకు భౌగోళిక సూచిక (GI) గుర్తింపు లభించింది.

నారాయణపేట చీర

తెలంగాణ చేనేత రంగంలో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందిన ప్రాంతీయ బ్రాండ్లలో నారాయణపేట చీరలు ఒకటి. నాజూకైన నేత, ఆకర్షణీయమైన అంచులు, పల్లూపై ప్రత్యేక డిజైన్లు, సహజ రంగుల వినియోగం ఈ చీరలకు ప్రత్యేకతను తీసుకొచ్చాయి. స్థానిక మగ్గాలపై తరతరాలుగా కొనసాగుతున్న నేయు సంప్రదాయం నారాయణపేట పేరును ప్రత్యేక హ్యాండ్‌లూమ్ బ్రాండ్‌గా నిలబెట్టింది.

నారాయణపేట చేనేత సంప్రదాయానికి సుమారు క్రీ.శ. 1630 ప్రాంతం నుంచి చరిత్ర ఉన్నట్లు కొన్ని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. మరాఠా ప్రాంతం నుంచి వచ్చిన నేత కార్మికులు నారాయణపేటలో స్థిరపడటంతో అక్కడి స్థానిక నేయు సంప్రదాయంతో వారి నైపుణ్యం కలిసిందని చెబుతారు. ఈ పరిణామంతో మరాఠీ, తెలంగాణ సంస్కృతుల ప్రభావాలు కలిసిన ప్రత్యేక నేత శైలి నారాయణపేటలో అభివృద్ధి చెందిందని స్థానిక చరిత్ర పేర్కొంటుంది.

నారాయణపేట చీరలను ప్రధానంగా పత్తి నూలుతో నేస్తారు. చీర అంచులు, పల్లూలో జరీ లేదా ఆర్ట్ సిల్క్‌తో రూపొందించే రేఖాగణిత నమూనాలు వీటి ప్రత్యేకత. ముఖ్యంగా అష్టకోణ ఆకృతులు, త్రిభుజాకార టెంపుల్ బోర్డర్లు నారాయణపేట చీరలకు ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును ఇస్తాయి. ఆలయ నిర్మాణాలను పోలిన ఈ అంచులను సంప్రదాయంగా శుభప్రదమైన ఆకృతులుగా భావిస్తారు.

నారాయణపేట చీరల మరో ప్రత్యేకత సహజ రంగుల వినియోగం. వృక్షాలు, మొక్కలు తదితర సహజ వనరుల నుంచి లభించే పదార్థాలతో రంగులు తయారు చేసి వస్త్రాలకు అద్దే సంప్రదాయం ఈ ప్రాంతంలో కొనసాగుతోంది. సహజ రంగుల మృదువైన ఛాయలు చీరలకు ప్రత్యేకమైన అందాన్ని ఇవ్వడంతో పాటు, సంప్రదాయ చేనేత రూపాన్ని కూడా కాపాడుతున్నాయి. 2013లో నారాయణపేట హ్యాండ్‌లూమ్ చీరలకు భౌగోళిక సూచిక (GI) గుర్తింపు లభించింది.

కరీంనగర్ వెండి ఫిలిగ్రీ

తెలంగాణ హస్తకళల్లో సున్నితమైన పనితనానికి చిరునామాగా నిలిచింది కరీంనగర్ సిల్వర్ ఫిలిగ్రీ. వెండిని అత్యంత సన్నని తీగలుగా మార్చి, వాటిని మెలికలు తిప్పుతూ, అల్లుతూ, చిన్నచిన్న ఆకృతులతో కళాఖండాలను రూపొందించే ఈ కళకు వందల ఏళ్ల చరిత్ర ఉంది. స్థానికంగా దీనిని ‘వెండి తీగ పని’గా పిలుస్తారు. ఆభరణాల నుంచి దేవతా విగ్రహాలు, పూజా సామగ్రి, అలంకరణ వస్తువుల వరకు అనేక రూపాల్లో ఈ కళ కనిపిస్తుంది.

‘ఫిలిగ్రీ’ అనే పదం పూర్వపు ‘ఫిలిగ్రీన్’ అనే పదం నుంచి సంక్షిప్త రూపంగా వచ్చిందని చెబుతారు. దీని మూలాలు లాటిన్‌లోని ఫిలమ్ (దారం), గ్రానమ్ (చిన్న పూస) అనే పదాలతో అనుసంధానమై ఉన్నాయి. సన్నని లోహ తీగలను దారం, పూసల మాదిరిగా ఉపయోగించి సున్నితమైన డిజైన్లు రూపొందించడం ఈ కళకు మూల భావన.

కరీంనగర్ వెండి ఫిలిగ్రీ చరిత్ర సుమారు 400 ఏళ్ల నాటిదిగా పేర్కొంటారు. కరీంనగర్ సమీపంలోని ఎలగందల్ కోట పరిసరాల్లో ఈ కళ అభివృద్ధి చెందిందని చారిత్రక ఆధారాలు, కళా సంప్రదాయాలు సూచిస్తున్నాయి. మొఘల్, నిజాం పాలనల్లో ఎలగందల్ ప్రాంతం వివిధ లోహ పనితనాల్లో నైపుణ్యం కలిగిన కళాకారులకు కేంద్రంగా ఉండేది. ఇతర ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన నిపుణుల నుంచి స్థానిక కళాకారులు ఈ సున్నితమైన లోహ పనితనాన్ని నేర్చుకుని, తమదైన శైలిలో అభివృద్ధి చేసినట్లు చెబుతారు.

ఈ కళలో ముందుగా వెండిని కరిగించి సన్నని తీగలుగా తయారు చేస్తారు. వాటిని మరింత పలుచగా చేసి, అవసరానికి అనుగుణంగా మెలికలు తిప్పి, వంచి, అల్లుతూ ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానం చేస్తారు. అనంతరం ఆ తీగలను ఒక ఫ్రేమ్‌లో అమర్చి ఆకృతులను రూపొందిస్తారు. పూలు, ఆకులు, నెమళ్లు, పక్షులు, జ్యామితీయ నమూనాలు వంటి సున్నితమైన డిజైన్లు ఈ కళాఖండాలకు ప్రత్యేక అందాన్ని తీసుకొస్తాయి. మొత్తం ప్రక్రియలో యంత్రాల కంటే కళాకారుడి చేతి నైపుణ్యానికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఉంటుంది.

వెండి ఫిలిగ్రీతో కేవలం ఆభరణాలే కాకుండా పూజా వస్తువులు, దేవతా విగ్రహాలు, ట్రేలు, పెట్టెలు, దీపాలు, అలంకరణ వస్తువులు, జ్ఞాపికలు వంటి అనేక రకాల ఉత్పత్తులను తయారు చేస్తారు. చిన్న పరిమాణంలో ఉన్న వస్తువులపైనా అత్యంత సూక్ష్మమైన తీగలతో క్లిష్టమైన ఆకృతులను రూపొందించడం ఈ కళాకారుల నైపుణ్యానికి నిదర్శనం.

కరీంనగర్ సిల్వర్ ఫిలిగ్రీకి అధికారిక గుర్తింపుగా 2007లో భౌగోళిక సూచిక (GI) గుర్తింపు లభించింది. దేశానికి వచ్చే విదేశీ ప్రముఖులకు, అతిథులకు కరీంనగర్ సిల్వర్ ఫిలిగ్రీతో రూపొందించిన కళాఖండాలను జ్ఞాపికలుగా అందించే సంప్రదాయం ఈ కళకు ఉన్న ప్రతిష్ఠను తెలియజేస్తుంది.

చేర్యాల మాస్క్‌లు  

చేర్యాల మాస్క్‌లు తెలంగాణ సంస్కృతి, జానపద నైపుణ్యానికి ప్రతీకగా నిలిచే అరుదైన హస్తకళారూపాలు. సిద్దిపేట జిల్లా చేర్యాల గ్రామానికి చెందిన  కళాకారులు వీటిని తరతరాలుగా జీవం పోస్తున్నారు.

 చేర్యాల మాస్క్‌లకు (ముఖమూటలు) సుమారు 400 నుండి 800 సంవత్సరాల నాటి సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది. కాకతీయుల కాలం నాటి (12వ శతాబ్దం) నాటక, జానపద కథన సంప్రదాయాలలో వీటి వాడకానికి సంబంధించిన ప్రాచీన ఆధారాలు కనిపిస్తాయి. ఆ తర్వాత 17వ శతాబ్దంలో (సుమారు క్రీ.శ. 1625 ప్రాంతంలో) రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్ నుండి వచ్చిన నకాషీ కళాకారులు చేర్యాల ప్రాంతంలో స్థిరపడి, స్థానిక జానపద కళకు శిల్పకళా రూపాన్ని ఇవ్వడంతో ఈ మాస్క్‌ల తయారీ సంప్రదాయం ఊపందుకుంది.

ఒకప్పుడు 'కాకిపడగలవారు', 'పటాలవారు' అనే జానపద కళాకారులు ఊరూరా తిరుగుతూ రామాయణ, మహాభారత, స్థానిక పురాణ కథలను 'చేర్యాల స్క్రోల్ పెయింటింగ్స్' ఆధారంగా చెప్పేవారు. ఆ కథా కాలక్షేపంలో వివిధ పాత్రలను (దేవతలు, రాక్షసులు, గ్రామీణ వ్యక్తులు, జంతువులు) మరింత జీవవంతంగా ప్రదర్శించడానికి ఈ ముఖమూటలను (మాస్క్‌లను) ఉపయోగించేవారు. ఈ మాస్క్‌ల తయారీలో ఎటువంటి ప్లాస్టిక్ లేదా కెమికల్స్ వాడరు. తేలికపాటి పొనికి చెక్క, చింతగింజల పొడి వంటి ప్రకృతి సిద్ధమైన పదార్థాలను వినియోగిస్తారు.

గతంలో కథా ప్రదర్శనలకే పరిమితమైన ఈ కళ, నేడు ఆధునిక ఇంటీరియర్ డిజైనింగ్‌లో భాగమైంది. కీ చైన్స్, మరియు పెన్ హోల్డర్లుగా విపరీతమైన ఆదరణ పొందుతున్నాయి. పెద్ద సైజు మాస్క్‌ల నుండి చిన్న సైజు (3-4 అంగుళాలు) డెకోర్ పీస్‌ల వరకు అందుబాటులోకి తెచ్చి కళాకారులు ఈ సాంప్రదాయాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్తున్నారు.

చేర్యాల స్క్రోల్ పెయింటింగ్స్

చేర్యాల స్క్రోల్ పెయింటింగ్స్‌కు సుమారు 400 నుండి 800 సంవత్సరాల నాటి ప్రాచీన చరిత్ర ఉంది. ముద్రణ, దృశ్య మాధ్యమాలు లేని రోజుల్లో ‘కాకిపడగలవారు’, ‘పటాలవారు’ వంటి జానపద కథకుల సమూహాలు ఊరూరా తిరుగుతూ రామాయణ, మహాభారతాలు, వివిధ కుల పురాణ కథలను పాడి వినిపించేవారు. ఆ పాటలు, పద్యాలకు అనుగుణంగా కథను ప్రజలకు కళ్లకు కట్టినట్లు చూపించడానికి ఈ పెద్ద వస్త్ర పటాలను (Scrolls) ప్రదర్శనా సాధనంగా ఉపయోగించేవారు.

చేర్యాల స్క్రోల్ పెయింటింగ్స్ కథనం నిలువు వరుస విధానంలో (Vertical Narrative Panels) సాగుతుంది. సుమారు 30 నుండి 45 అడుగుల పొడవు ఉండే వస్త్రంపై కథా ఘట్టాలను ఒక్కో గడి (ప్యానెల్) రూపంలో క్రమబద్ధంగా చిత్రీకరిస్తారు. ఇందుకోసం వాడే కాన్వాస్ ను ఖాదీ నూలు గుడ్డతో తయారు చేస్తారు. దానికి చింతగింజల జిగురు , వరి పిండి కలిపి పూస్తారు. ఆ తర్వాత సుద్దపొడి మిశ్రమాన్ని పూసి, ఎండిన తర్వాత ఎద్దు కొమ్ము లేదా రాతితో తోమి నునుపుగా చేస్తారు. దీనివల్ల వస్త్రం నీటిలో తడిసినా చెడిపోదు.

చేర్యాల నకాషీ ప్రాచీన చిత్రకళ కేవలం తెలంగాణకే పరిమితం కాకుండా, దేశ విదేశాల్లో విశేష ఆదరణ పొందుతూ తన విశిష్టతను చాటుకుంటోంది. ఉజ్జయినిలోని శివపురాణం ఆధారంగా రూపొందించిన చేర్యాల పెయింటింగ్‌ను తిలకించి ముగ్ధులైన ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ, దాని ఘనతను ‘మన్‌కీ బాత్’ కార్యక్రమంలో ప్రత్యేకంగా కొనియాడారు. మన దేశ అత్యున్నత కేంద్రాలైన న్యూఢిల్లీలోని నూతన పార్లమెంట్ భవనంలో ‘జైన్ మహావీర్ చరిత్ర’ ఘట్టాన్ని, బొల్లారంలోని రాష్ట్రపతి నిలయంలో వివిధ శోభాయమాన చిత్రాలను ప్రదర్శనకు ఉంచడం ఈ కళకు లభించిన అరుదైన గౌరవం. అంతేకాకుండా బీహార్‌లోని తక్షశిల మ్యూజియం, అయోధ్యలోని తులసీదాస్ రామాలయం మ్యూజియం, భోపాల్‌లోని ఆదివాసీ లోక్ కళా చిత్రసమితి ప్రదర్శనశాలలతో పాటు పలు ప్రముఖ ఆలయాల్లో ఈ చిత్రాలు ఆధ్యాత్మిక శోభను సంతరించుకున్నాయి. భారత్‌లోనే గాక స్విట్జర్లాండ్, చైనా, లండన్, మలేషియా, ఇటలీ, బెర్లిన్, సౌత్ ఆఫ్రికా వంటి అనేక అంతర్జాతీయ వేదికలపై ఈ నకాషీ ప్రశంసలందుకుంది.

ఒకప్పుడు 40 అడుగుల నిడివి ఉన్న పెద్ద పటాల తయారీకే పరిమితమైన ఈ కళ, నేడు మారుతున్న కాలానికి అనుగుణంగా రూపాంతరం చెందింది. నేటి కళాకారులు వీటిని చిన్న చిన్న ఫ్రేములు (1x1 ఫీట్, 2x2 ఫీట్లు)గా మలచి వాల్ హ్యాంగింగ్స్, హోమ్ డెకోర్ ఆర్ట్ పీస్‌లుగా రూపొందిస్తున్నారు. విదేశీ ఆర్ట్ గ్యాలరీలు, జాతీయ హ్యాండిక్రాఫ్ట్ మేళాల్లో చేర్యాల చిత్రాలకు విశేష ఆదరణ లభిస్తోంది.తరతరాల సాంస్కృతిక వారసత్వానికి ప్రతీకగా నిలిచిన ఈ ప్రాచీన చిత్రకళకు 2008లో  భౌగోళిక గుర్తింపు (GI Tag) కూడా అందించింది.

సిద్దిపేట గొల్లభామ చీర

తెలంగాణ చేనేత కళకు ప్రత్యేక గుర్తింపు తీసుకొచ్చిన అరుదైన నేత సంప్రదాయాల్లో గొల్లభామ చీర ఒకటి. నెత్తిపై పాలకుండ, చేతిలో పెరుగు గురిగి, కాళ్లకు గజ్జెలు, నిండైన కొప్పుతో నడిచే యాదవ మహిళ రూపాన్ని చీరలోనే ఆవిష్కరించడం దీని ప్రత్యేకత. చేనేత నైపుణ్యంతో పాటు గ్రామీణ జీవనశైలిని, స్థానిక సంస్కృతిని ప్రతిబింబించే గొల్లభామ చీరలు సిద్దిపేటకు ప్రత్యేక కళా గుర్తింపుగా నిలిచాయి.

గొల్లభామ చీరల ప్రస్థానం సుమారు 70 ఏళ్ల క్రితం ప్రారంభమైనట్లు చెబుతారు. సిద్దిపేటకు చెందిన చేనేత కార్మికులు వీరబత్తిని సోమయ్య, రచ్చ నర్సయ్య తమ కులవృత్తినే జీవనాధారంగా చేసుకుని మగ్గాలు నడిపేవారు. ఒకరోజు వారి ఇంటి ముందు నుంచి నెత్తిపై పాలకుండ, చేతిలో పెరుగు గురిగి పట్టుకుని వెళ్తున్న ఓ యాదవ మహిళను వారు గమనించారు. ఆ మహిళ నడుస్తున్నప్పుడు నేలపై పడిన నీడ వారిని ఆకట్టుకుంది. ఆ దృశ్యాన్ని చీరలో నేత రూపంలో ఆవిష్కరించాలనే ఆలోచనతో గొల్లభామ డిజైన్‌కు రూపకల్పన మొదలైంది.

ఆ ఆలోచనను ఆచరణలోకి తీసుకురావడానికి ఇద్దరు కళాకారులు ప్రత్యేకంగా సాంచా తయారు చేసుకున్నారు. సాధారణ చీర డిజైన్లకు భిన్నంగా మనిషి ఆకృతిని నూలుతోనే స్పష్టంగా చూపించాల్సి రావడంతో ఈ ప్రక్రియకు ప్రత్యేక నైపుణ్యం అవసరమైంది. అలా మగ్గంపై రూపుదిద్దుకున్న మహిళా ఆకృతి క్రమంగా ‘గొల్లభామ చీర’గా ప్రసిద్ధి చెందింది.

ఈ చీర తయారీ కూడా ప్రత్యేకమైనదే. ముందుగా చీరకు అవసరమైన నూలుకు డిజైన్‌కు సరిపోయే రంగులు అద్దుతారు. అనంతరం నూలును ఉండలుగా చుట్టి, పడుగు, పేకలుగా సిద్ధం చేసి జాకార్డ్ మగ్గంపై అమరుస్తారు. గొల్లభామ ఆకృతిని మగ్గంపై సరిగ్గా తీసుకురావడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రకాశం జిల్లా చీరాల నుంచి ప్రత్యేకంగా తెప్పించే గ్రాఫ్‌లను ఉపయోగిస్తారు. మగ్గం కింద ఏర్పాటు చేసిన యంత్రాన్ని కాలితో తొక్కుతూ నేయడం ద్వారా ఒక్కో ఆకృతికి రూపం ఇస్తారు.

గొల్లభామ బొమ్మ పరిమాణాన్ని బట్టి ఉపయోగించే నూలు పోగుల సంఖ్య కూడా మారుతుంది. పెద్ద గొల్లభామ ఆకృతికి సుమారు 400 దారపు పోగులు, చిన్న బొమ్మకు 30 నుంచి 40 పోగులు అవసరమవుతాయి. ప్రస్తుతం సుమారు 20 రంగుల్లో గొల్లభామ చీరలను రూపొందిస్తున్నారు. రంగుల కలయిక, ఆకృతి స్పష్టత, చీర అంచులు, మగ్గంపై డిజైన్ అమరిక.. ప్రతి దశలోనూ నేయుగాడి నైపుణ్యం కీలకం.

సంప్రదాయ పద్ధతిలో గొల్లభామ చీరను తయారు చేయడం సమయం, శ్రమతో కూడుకున్న ప్రక్రియ. ఒక్క మగ్గంపై ఒక నేయుగాడు సుమారు 15 రోజుల పాటు పనిచేస్తేనే ఒక చీర పూర్తవుతుంది. అందుకే ప్రతి గొల్లభామ చీరలో కేవలం నూలు, రంగులు మాత్రమే కాకుండా నేయుగాడి ఓపిక, నైపుణ్యం, సృజనాత్మకత కూడా ఇమిడి ఉంటాయి.

సాధారణ చేనేత చీరపై డిజైన్ వేయడం ఒక ఎత్తయితే.. ఒక సంప్రదాయ గ్రామీణ మహిళ జీవనశైలినే నూలుతో చిత్రంగా మలచడం మరో ఎత్తు. సిద్దిపేట చేనేత కళాకారుల సృజనాత్మకత నుంచి పుట్టిన గొల్లభామ చీర అందుకే తెలంగాణ నేత కళలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది.